chandu2007.blogspot.com

प्रतिसमालोचनाको सिद्धान्तमा राखेर फ्युजन प्रतिबिम्बलाई हेर्दा

2012-01-27T08:16:00.000-08:00

-समदर्शी काइँला

सामान्य बहुरङ्गवादीय समालोचनाको सिद्धान्तबापत हामीले प्रतिसमालोचनाको सिद्धान्त अघि सारेका छौं। यौटा सृजनाभित्र धेरै विधाहरुको सम्मिश्रण हुने भएकाले यसलाई प्रतिविधाको न्वारान पनि गर्यौं। प्रतिविधाको शल्यक्रिया प्रतिसमालोचना सिद्धान्तले गर्नुपर्छ, हाम्रो जिकिर। यौटा उत्तरआधुनिक कविताभित्र गीत, निबन्ध,संवाद,कथा आदि जम्मै एक ठाउँमा भेलिएका छन्- लाई अब खाली कविता विधामा राखेर हेर्दा अधकल्चो हुन्छ नै।

परम्परागत मान्यताले शब्दसौर्न्दर्य, कला, प्रयोग र आविष्कारहरु यौटा कवितामा अटेनन्। नअट्नु भनेकै विवृति आयाम हो जो हुनुपर्दछ। मानक विधामा फ्रुफ मिस्टेक हेरेपछि प्रतिवधा विशेषत विधा भन्जनको खेल हो, मान्यौं हामीले। फ्युजन प्रतिबिम्ब नाउँ आफैले प्रतिविधाको अभिधारणा पेस गर्छ। बिम्बलाई प्रतिरङ्गमा प्रतिबिम्ब र फ्युजनलाई प्रतिरङ्गमा फिसन गरेर कतिपय अन्तरङग कार्यकलाप पनि हेर्दै हेर्नुछ फ्युजन प्रतिबिम्ब लाई।

आजको नयाँ शिल्पशैली संरचना र बेसी मौलिक ग्रामीण संचेतनका बिम्बहरुमा रचित ४२ ओटा कवीताहरु जसभित्र कला, विचार, दर्शन, डायस्पोरिक जिवन, नोष्टाल्जिया र स्मृतिचित्रहरुको छेलोखेलो छन्- को काव्यकृति हो फ्युजन प्रतिबिम्ब। खेलक हुन् अशोक पार्थिव तामाङ। हाम्रो नीति निर्देशक सिद्धान्त वस्तुगततामा विपरितवाद आउँदा लेखक खेलक भएको छ। अब कविलाई कवि नभनेर खेलक भन्दा सदर हुन्छ। खेलकको खेलकीय शक्तिलाई म ग्रटेस्क भन्छु। मौविनिसाहामा अनुभूतिहरुलाई खिपेर वैयक्तिक चलखेल गर्ने अशोक पार्थिव तामाङ एक सक्षम खेलक हुन्। सररियलिटीदेखिन् भर्चुअल रियलिटीहुँदै हाइपररियलिटीको थुम्कोसम्मन् पुगेको छ खेलक। साइबरसाहित्यसित पनि चिनापर्ची गरीवरी फ्युजनमा साइबरइतर साहित्यसित मिसिइएर समावेशी सौर्न्दर्यको खेल सामान्य बहुरङ्गवादले पाठलाई खेल मान्छ खेल्दै रहेको छ खेलक। ऐन्द्रिक संवेदन र चिद्वैषम्यताको राम्रो मेल भएको खेलक हुन् पार्थिव।

सामान्य बहुरङ्गवादले आजको समालोचनामा खेल बाहिरफेरो पनि घुम्छ, यौटा निश्चितअर्थभित्र बन्द गरेर राख्दैन। अर्थलाई ठोकूवा नगरीकन एम्बिगुइटीमा फुकुवा गर्छ। सौर्न्दर्यशात्रमा कला पक्षको सघाउपघाउ हेर्दै खेलकको सत्व र व्यक्तिको स्थान खोज्दै अर्थ रुपान्तरण, खेल संरचना, भाषिक संरचना, ऐन्द्रिक ज्ञानवादी, सहज ज्ञानवादी, प्रयोगवादी, स्पिच एक्टको सिद्धान्त र मनको सिद्धान्तबाट कृतिलाई ओल्टाइपल्टाइ हेर्छ। बाहिर भित्र हेर्छ। तल माथि वर पर टाकटुक हर्ेछ। यो आयामबिहीन आयामको गवेषण हो। मैले फ्युजन प्रतिबिम्बलाई ठिक यसरी नै हेरेको छु।

शीर्षक
शीर्षक भनेको टाउको हो। टाउकोबेगरको मान्छे नभएजस्तै शीर्षक बेगरको कवीता पनि हुँदैन। तेसो र सामान्य बहुरङ्गवादले शीर्षक कलाई शीर्षक स्थानको अवयव मानेको छ। टाउकेअक्षरमा टाउकोलाई सजाएर मात्रै सुहाउँदैन। शीर्षककले सृजनाको मूल भाव बोकेको हुनुपर्छ। कविताको मूलसार यहीँ ताक्सिएको हुनुपर्छ। कवीताजस्तै शीर्षक पनि बौद्धिकता र कलाको समिश्रणमा कुँदेर राख्नुपर्छ। व्याजोक्तिक, अभिव्याञ्जनात्मक, प्रतिकात्मक, बिम्बात्मक, बौद्धिक र अमूतसौर्न्दर्यले भरिपू शीर्षक नै विशिष्ट श्रेणीको उपल्लो तहको मानिन्छ। खेलक अशोक पार्थिव तामाङले खासगरीकन लयात्मक,कलात्मक, कवितात्मक, निबन्धात्मक र अलङ्कारमय शीर्षक बनाएका छन्। यी शीर्षकहरु परम्परागतभन्दा बेगलकिसिमका छन्। उनले शीर्षकमै प्रयोग र नयाँ आविष्कार गरेका छन्। अलंकार प्राधान्यवाद उनको मनको सिद्धान्तले छिनोफानो गरेको प्रतीत हुन्छ।

उनले निर्माण गरेका शीर्षकहरुमा ऐजनका सप्पै कुराहरु अलिलि फ्युजन भएर प्रतिबिम्ब बनेको छ। फ्युजन अंग्रेजीमा र प्रतिबिम्ब नेपाली भाषामा आएको पुस्तकको नाउँ नै भाषिक संरचनामा दुइ या बहुल भएबापत वैविध्यता भएबापत यो बहुरङ्गीय प्रयोगवादी कृति भएको मेरो ठम्याइ छ। शब्दावलीको उत्कृष्ट शीर्षक भएको खेलकको मास्टरपिस कवीता फ्युजन प्रतिबिम्ब लाई दृष्टान्त-

अचेल
जुलुस गर्न खोज्छ
मेरो सिरानीनेर
एउटा
फ्युजन
प्रतिबिम्ब ।

जब नयाँ लुगा र चस्माहरु नै
पुराना जङ्गली दिनका यादहरुमा
मावव सभ्यताको व्याख्या गर्छन्
मनभित्रका तितेसो वाक् गर्दै
अनि
सम्भावनामा
जुलुस गर्न खोज्छ
मेरो सिरानीनेर
एउटा
फ्युजन
प्रतिबिम्ब ।

रङ्गगताको भान
सामान्य बहुरङ्गवादले रङ्गगताको भान लाई भावको रुपमा मान्छ। रङ्गगताको भान तब हुन्छ जब खेलकसित ऐन्द्रिक संवेदनको ज्यान हुन्छ। ऐन्द्रिक संवेदनले मात्रै रङ्गगता भानको बोधता हुन्छ। यहीँ बोधताले मात्रै खेलकले खेल्न सक्छ प्रतिविधामा। प्रतिविधामा ती जम्मै थोकहरु मिलेर बस्छन्। मिलाउने जिम्मा बहुरङ्गीन व्यानरमा अर्थात् समावेशी सौर्न्दर्यको खेल स्व फैसलाबाट खेलकले गर्नुपर्छ। यहाँ खेलकको स्वैरकल्पना जुन काव्य पर्रि्रमणमा निक्लेको छ लाई रङ्गगताको भानमा मान्नुपर्दछ। आख्यानरुपी संरचनाले पनि अलिलि ठाउँ पाएबापत, निबन्धरुपी संरचनाले पनि अलिलि ठाउँ पाएबापत, गीतरुपी तत्वले पनि अलिलि ठाउँ पाएबापत,मुक्तकरुपी ढाँचाकाँचाले पनि अलिलि ठाउँ पाएबापत यी जम्मै बापतहरुले फ्युजन प्रतिबिम्ब प्रतिविधा भएको छ। फ्युजन भनेकै विलयन नभएर समिश्रणको अर्थमा लिनुपर्छ। समिश्रण रङ्गगताको भानले भेट्नुपर्छ। यसरी भेटिसकेपछि फ्युजनलाई फिसन अर्थात् खण्डकरण गरेर हेर्नुपर्छ अनि मात्रै जिवन जगत् समाजको सबै पक्षहरुको भेटघाट हुन्छ। सबैको हिसाबकिताब पाउदर बराबर हुन्छ।

प्रतिबिम्ब भनेकै जिवनजगत र समाजको सबै पक्षहरुको भेटघाट हो प्रतिबोधताले। कवीता सृजनाका चार तत्वहरु बुद्धि, कला, भाव र कल्पना मध्ये भावतत्वको नै सघनता छ यसमा। तामाङ भाषाका साँस्कृतिक शब्दहरुले छुट्टै कला र सौर्न्दर्यबोध हुन्छ भावभित्र। नेपाली, अंग्रेजी,हिन्दी, तामाङ, इजरायली, संस्कृत आदिका शाब्दिकप्रयोगको चलखेलले बहुरङ्गगताको भान ,मौलिक-मीठास र रसिलो भाव दिन्छ। समावेशी सौर्न्दर्यको लेखन र रङ्गगताको भान भएको खेलकको उत्कृष्ट कवीता सगरमाथा खोज्दै निस्केको बिहान लाई दृष्टान्त-

नाम्चे फेदीका बुद्ध गुम्बजहरुलाई
हलगोरु दाएर
शताब्दियौंकोर्
पर्म ख्वाप्लाक्कै खानेसित
सगरमाथाको मसी
कुन हिउँदको सिरेटोले पातलो
बनायो -
सोध्न चाहान्छन्-
रिडी र सेती दोभानका किनाराहरु ।।१

विषयवस्तु
कवीताका संरचनागत आधारहरुमा सप्पैभन्दा महत्वपूर्ण् आधार विषयवस्तु हो। गहन र्सवजनीन विषयवस्तुबाट मात्रै गहन र्सवजनीन कवीता निर्माण हुन्छ। खेलकले यो कुरालाई राम्ररी बुझेको लाग्छ। निर्बन्ध विचारको केर्लाइ, नोष्टाल्जिक अनुभूतिहरु, परोक्ष यथार्थता, आशा र जिजीविषामा जिवनको अन्वेषण, शाश्वतप्रेम, राष्टप्रेम, मातृप्रेम, आप्रवास बसाइका उत्पीडनहरु, विकिर्ण चिन्तन, म को सत्व खोजाइ, वैयक्तिक दर्शन, वर्तमान समयप्रतिको शालीन व्रि्रोह, हाँक र चित्रण आदि खेलकले खेलिआएको विषयवस्तुहरु हुन्। डा गोबिन्दराज भट्टर्राई सरले भूमिकामा अशोकका कवीताहरुलाई बेसी स्मृतिचित्रमा चित्रण गरेका छन्। कवि तथा खेलक चुम लिम्बूले यसलाई मानवमात्रको पक्षपातमा क्रान्तिको आधुनिक रेखा चेतन मनस्थितिसँग छाम्दै परिम्लान साहित्यको वितृष्णा उपर पौल सौर्न्दर्यमा भेटेका छन् अशोकलाई। यौटा प्रयोगको शुरुवात भनेको छ कवि बलदेभ भट्टले खेल लाई। यी लेखाजोखाहरुले खेलकले खेलिआएको विषयवस्तुलाई समावेशी सौर्न्दर्यको खेल भनेर एकमुस्ट भन्न सकिन्छ। जिवनको बारेमा सम्यक् दर्शन फलाकाइ उनको कवीतासृजनको प्रमूख विषयवस्तु हो। इतिहास र यथास्थितिलाई खोतलखातल पार्नु पनि उनको विषयगत परिसरको अभीप्सा देखिन्छ। खेलकको मौलिक विषयवस्तुमा अनुपेमय कला र सौर्न्दर्य बोकेको यौटा उत्कृष्ट कवीता भुलेत्रोको पातमा सिन्काले उनिएको मौलिक कविता लाई दृष्टान्त-

चौतारामा ढुङ्गा सिरानी लाएर
रात काटेका मेरो आखेहरुका बिरामी
तोक्माहरु
जूनेली साँझ भएर
आफ्नै बासस्थान र्फकन चाहान्छन्
पर्ुखाले
आर्जेको मेरो जन्भूमि भनेर
यो ऐतिहासिक क्षण म लेख्न खोजिरहेछु
भुलेत्रोको
पातमा सिन्काले उनिएको मौलिक कविता ।

दृष्टिविन्दु
समाख्याता कवीतामा अनिवार्य चाहिन्छ। यो व्याख्याताभन्दा अलि बेगलखालको हुन्छ। कवीता लागिका लागि लेखिन्छ -को उत्तर समाख्यान अर्थात् दृष्टिविन्दुले दिन्छ। फ्युजन प्रतिबिम्बमा खेलक म पात्रको रुपमा बेसी बोल्दछ। म लाई सामान्य बहुरङ्गवादले व्यक्तिगततामा उभाएको छ। व्यक्ति नै र्सवपरि ठानेर सग्लो मान्छे खोज्न म लागि परेको प्रथम पुरुष दृष्टिविन्दु यसमा घनीभूत रहेको छ। म -ले गरेको समन्वेषण, म -को समन्वितचेतना, म -को कार्यकलाप, म -को म आदि दृष्टिविज्ञान नै दृष्टिविन्दु हो फ्युजन प्रतिबिम्बभित्र। यसले गर्दा कवीताहरु शक्तिशाली भएका छन्। तृतीय पुरुषले बोलाउँदा म -को सत्व हराउने हुँदा सृजनाहरु कफल्लो हुन्छन्। खेलकले यसलाई बुझेर अवाङमनसगोचरम् शब्दसौर्न्दर्यको खेल खेलेका छन्। म यसलाई उपल्लो दर्जा दिन्छु। खेलकले प्रथम पुरुष दृष्टिविन्दुमा खेलेको यौटा उत्कृष्ट कवीता म किन उपस्थित हुँन्थें र त्रि्रोसामु यसरी घुँडा टेक्दै - लाई दृष्टान्त-

केही कञ्चनजङ्घा र पवित्र मादीहरु
थुनेको छु दिलभित्र
केही
र्स्वर्गद्धारी तर्ीथसरहका
मन्दिरहरु बनाएको छु आफूभित्र
बैंसको झोँकमा
बिनासम्मान
लिलामी हुँदो हुँ त
किा उपस्थित हुँन्थें र त्रि्रोसामु
यसरी घुँडा टेक्दै -
जितेर पनि हारेकोजस्तो
अनुभव लिएर
यो प्रणय
विम्बले भरिएको
नुरोधको खास्टो उपहार दिन
जीवन सम्झौता खातिर ।

जिवन दर्शन
गुदीबेगरको फलको अर्थ नभएजस्तै जिवन दर्शनबेगरको कवीताको पनि अर्थ छैन। कवीता लेखिरहनुको औचित्य छैन। गुदी रसिलो मीठो भएन भने गुदीको पनि अर्थ छैन। ठिक तेस्तै जिवन दर्शन कफल्लो भयो भने पनि कवीता उपल्लो तहको हुन सक्तैन। जिवन दर्शन भनेको सारतत्व हो। सारतत्व आफ्नो मनको विज्ञानले गवेषणा गरिवरी झिक्नर्ुपर्छ। सिकोको सारतत्व पनि सिक्सिको लाग्छ। तर्सथ व्यक्तिगतताले कुदेर पुनरान्वेषण गरी अन्तरङ्ग र प्रतिरङ्गको योगफल बराबर साझा हिसाबकिताबमा निकाल्नर्ुपर्छ जिवन दर्शन। यो दर्शन मात्रै फस्टाउँछ भन्ने बहुरङ्गवादीहरुको निर्क्याेल छ। यसै परिलेखनमा खेलेका छन् खेलक अर्थात् कवि अशोक पार्थिव तामाङ। जिवन दर्शनको यौटा उत्कृष्ट कवीता चुरोटको सल्काइमा लाई दृष्टान्त-

यो ढिकीच्याउँ गर्दै
हिँड्ने नाथे समयले
भाग्ने मजस्तै सन्काहा
क्षणहरुले
ओखलीमा चिउरा
क्याच्क्याच् पारेझैं
किच्याएको छ मेरा रहरहरु
जाँतोझैं घुम्ने
परिवेशहरुले
पिसिरहेको छ मेरा जिउँदा अवशेषहरु
बदलामा खरानी हुन नसकेर
अनि म त्यही
रहर टिप्न
रोट सल्काउँछु
चुरोट बल्छ
धुँवा निस्किन्छ
क्षितिजमा अलिकति फैलिन्छ
हावामा
दगुर्दा दगुर्दै बिलाउँछ
मजस्तै भएर।

अन्तरङ्ग र प्रतिरङ्गको योगफल बराबर साझा
सामान्य बहुरङ्गवादले साहित्यमार्फ उपयुक्त चीजबीज दिनको लागि अन्तरङ्ग र प्रतिरङ्गको योगफल बराबर साझा मानेको छ। अन्तरङ्ग एक्लैले मात्र थेग्दैन वस्तुको संरचना। वस्तुको संरचनालाई प्रतिरङ्ग एक्लैले मात्र पनि थेग्दैन। तेसो हुनाले यी दुवैलाई जोडेर सग्लो चीजबीजको व्यवस्थापन गर्नुपर्छ कवीतामा। खेलकले प्रतिरङ्ग बाहृयवृति खेल बेसी खेल्दै अन्तरङ्गमा पस्न अलि डराएका छन्। दुइटाको तालमेलबिना र्सवसुन्दर थोकको आविष्कार असम्भव भएकोले यो पनि कवीताको संरचनागत आधार हो, मानेर खेलकले खेल खेल्नुपर्छ।अशोकको यो खेल रिहर्सल वा पूर्वाभ्यास हो। हीँनेर राखेर खेलकको खेललाई बहुल दर्शकले हेर्दा सम्यक् दृष्टिगोचर हुन्छ।

लय तथा भाषा- शैली
आजको उत्तरआधुनिक कवीताले हिजको लय भाषा शैली पक्रन छोड्यो। शास्त्रीय भाषा अर्थात् छन्दमा मात्र कवीता अटेन र मुक्त लयमा उन्मुक्त भएर कवीता हिड्यो। यी नै हिडाइमा मिसिइएर कुदेका छन् खेलक आफ्ना नयाँ दृष्टिभङ्गमाका खेलहरुसित। वैयक्तिक स्वतन्तत्राको मनग्गे उपभोग गरेका छन् खेलकल,े त्यो मुक्त गेय लय हो। मौलिक मुक्त लय तथा चेतना प्रवाहात्मक शैली खेलकले खेलेको लय शैली हुन्। लय विधानबेगर कवीतामा रहस्यमय सौर्न्दर्यको उत्पादन गर्न हम्मे पर्छ। र, कवीता नीरस बगर बन्छ। यहाँ खेलकले लयलाई विशेष प्राथमिकता दिएर म फुक्का वा निर्बन्धन गरिवरी लेकाली खोलाजस्तै पहाडका गरा गरा हाम्फाल्दै फाल्दै बग्ने लयलाई स्वकीय आविष्कार मान्नुपर्छ। यो अलिकति शास्त्रीय परमपरागत काव्यिक भाषा शैलीको विरोध पनि हो, हुनुपर्नेले भयो। पूरापूर हिजलाई भत्काएर मात्रै आज बनाउन सकिन्छ

ले खेलकले यसै गरेर आफ्नो काव्यिक शक्तिको उपभोग गरेको छ। यो र्सवसुन्दर भाषाशैलीको स्थापत्य हो। यस्तैखाले सुन्दर लय तथा भाषा शैलीको यौटा सुन्दर कवीता म लेख्छु, पन्चेबाजा बजाउँदै युग फुक्ने बुलन्दी कविता लाई दृष्टान्त-

बारीमा बनाइएको टहरोमा
बाँदर र चरा
धपाउनु बस्दा
एकान्तमा
काल्पनिक इन्टरनेट जोडेर
आकाश र जमिनको बिहेको कुरा
छिनोफानो गर्न लमी
भएर
देउराली भन्ज्याङको शिरबाट
म लेख्छु, पन्चेबाजा बजाउँदै
युग फुक्ने
बुलन्दी कविता ।

मिथक र बिम्ब विधान
आजको कवीताले मिथकलाई बेसी बोकेर आयो,आउँदैछ र आउँनुपर्छ। मानिसको पुराकथा नै मिथक भएकोले विगतमा भएघटेका घटनाहरुको विचित्र चित्र मिथकले दिन्छ। हाम्रो सत्व सिधै आज भएको होइन ले हिजसम्मन् पुगेर खोतलखातल गर्छ मिथकप्रयोगले कवीतामा। हो, मिथकले सम्पूण हिजलाई बोकेर वर्तमानमा ल्याइपुर्याउँछ। हिजबेगर आज नहुने हुनाले हिजको इतिहास,घटना परिघटना र समयलाई मिथकले मात्र उचाल्ने निधो भएकोले कवीतामा मिथकको प्रयोगको बढ्ता खनखाँचो छ। अशोक पार्थिवले मिथक विधानलाई त्यतिधेरै लेखमा व्यवस्थापन गर्न भ्याएको छैन। तरैपनि फाट्टफुट्ट प्रयोग चाहीँ निकै लोभलाग्दो गरेका छन्। ग्रीसेली मिथक पाइथागोरस लाई मेरी आमा कवीतामा उनले प्रयोग गरेको एक दृष्टान्त-

भन्ज्याङ साँघुरी गोरेटो टेक्दै
जीवनको जूनतारा गन्न सक्ने
कल्पनाको पाइथागोरस
मेरी आमा।

बिम्ब विधान मिथक विधानजतिकै महत्वपर्ूण्ा हुन्छ। बिम्बले भाव,बुद्धि,कल्पना र शैली तत्वलाई सघाउपघाउ गरेर कवितालाई ज्यान दिन्छ। अशोक पार्थिवले मिथक विधानभन्दा बिम्ब विधानको राखनधरन राम्ररी गरेका छन् फ्युजन प्रतिबिम्बभित्र। उनको केहि कवीता एज्रा पाउण्ड बिम्बवादी अभियन्ताको कवीताजत्तिकै बिम्बात्मक पनि छ। तर्सथ म खेलकलाई सपअस्तित्ववादी बिम्बवादी कवि भन्न रुचाउँछु। बिम्ब पनि धेरैखाले हुन्छन्। अशोकले स्मृति बिम्ब, प्रणय बिम्ब, ऐन्द्रिक बिम्ब, स्थानिक बिम्ब, विवृति बिम्ब,अमर्ूत बिम्ब र आध्य बिम्ब आदिको चलखेल बेसी गरेका छन्। एक सघन बिम्बात्मक कवीता दृष्टान्त-

चेतनाको घाम जून खेती गर्ने
अभिलाषाको एउटा बक्रकृति
अमर्ूत
सम्भावना
मेरीआमा।

अहिलेलाई बिसौनीमा समष्टि बोल्दा, कवि अशोक पार्थिव तामाङ अर्वाचीन नेपाली साहित्यको उत्तरसंरचना फाँटमा उदाएका एक बौद्धिक बिम्बवादी कवि हुन्। र, उनका कवीताहरु मौलिक,मौविनिहासा, प्रयोगात्मक र नयाँ दृष्टिभङ्गमामा फ्युजन भएका विचारर्,दर्शन ,कला र चिद्वैम्यताको प्रस्फुटन हुन्। यो मेरो हतारको सरसरती हेराइ मात्र हो। थुप्रै संरचनागत कुराहरु जानीजानी छुट्टाएको छु मैले यसमा। कारण - बाँकी अंश ४२ ओटा कवीताहरुलाई एकेक चिरफार गरेर यसैमा थप्पिइएर म फेरि आउँनेछु। अनि मात्र समालोचनाले सग्लो जीउडाल पाउनेछ।

अशोक पार्थिव तामाङको "फ्युजन प्रतिविम्ब" अब बजारमा उपलब्ध भएको छ ।
सम्पर्क स्थानः
Bibek Sirjanshil Publication (p) Ltd. Adwaitmarg,Kathmandu,Nepal.
Tel: 4218063( O), 4334501 ( R )
Mobile:9851097716
मूल्य: रु.२००/-सामान्य(ढुवानी सेवा बाहेक)
रु.५००/-संस्थागत (ढुवानी सेवा बाहेक)
$१५ (ढुवानी सेवा बाहेक)

खबर महासय

2011-12-16T04:50:00.000-08:00

टीका 'भाइ'

महासय
खबरको शवहरू
अघिल्तिर पसारेर- चियाको घुँटसित निल्छ।
-पोस्टमार्टम नभएका
अपराध-झुठ-बिनास-दुर्घटनाका शव-को ‘ब्रेकफास्ट’,
यसबिना बाच्न सक्दैन उसको ‘एलाइट’ मगज
खबर बोकेर गफ हाँक्न, महासय सधैँ-सधैँ आतुर हुन्छ।

उसलाई थाहा छैन,
काखमा कलिलो छोरी राखेर
बलात्कार अनि मानव तस्करीको खबर पडिरहेकी आमाको
भयाक्रान्त मुटुको स्पन्दन।
उ भन्छ-
‘केटीहरू नै साह्रै उत्ताउलो छ!’

उ जान्न चाहदैन
देशद्रोहको आरोपमा ‘इन्काउन्टर’ गरिएका
जवान छोराको लास बोक्ने
बुडो काँध
उ भन्छ-
‘ठिक्क पारेछ!’

फेरि अर्को घोटाला!
स्विस ब्यांकमा कालो धन!,
फेरि आज हड्ताल!
फेरि आज बम-ब्लास्ट!
उ यसरी गनगनाउछ
मानो सारा देश उसले थेगेको छ।

उसलाई थाहा छ-
देशमा कति गरिबी छ,
कति बेरोजगारी छ
उसलाई यो पनि थाहा छ
देशमा कति ठुला उद्ध्योगपति छन्
उ सानसित भन्छ-
‘बुद्धी नहुनेहरू भोक-भोकै मर्छ’
मानो ती महासय कुबेरको अर्को अवतार हो।

उसलाई विरोध मनपर्दैन
जुलुस मनपर्दैन
आन्दोलन मनपर्दैन
खबर हरेरै गर्जिन्छ उ-
‘यो सब विकासको वाधक हो!’
मानो ती महासय विकासकै भगवान् हो।

आधा दिन कार्यलय अनि आधा दिन गफ हाँक्न रुचाउँछ
कुनै सिर्जनात्मक कार्यक्रममा प्रमुख अतिथि भए मात्र पुग्छ
खबर महासय बोल्छ,बोलिरहन्छ, सुनिदिने टाउको हुनुपर्छ
सुन्छ पनि,तर ओहदाले उ भन्दा ठुलो हुनपर्छ।
कुनै बेला भेट्नुभए याद राख्नुहोस्
उसले सबैभन्दा पहिला तपाइँको ‘पद’ र ‘कमाई’ सोध्नेछ।

WORDS of ECONOMY

2011-11-12T03:45:00.000-08:00

Ujjwal Prasai
Source: The Kathmandu Post dated Sep 30,2011

The poetry anthologies that I am given to review these days are more a collection of grammatically-incorrect long sentences, broken down into several short phrases. Other than form, short phrases do not constitute poetry. Few months back I wrote an article on what Nepali writing, although produced in large quantities, lacks acutely. To quote a line or two from the same write-up is worthwhile here: “Take a poem written on the issue of corruption. This verse does nothing but repeat the boring ideas of an idealistic thug. High-sounding, idealistic thoughts prevail throughout the book, but the writing is so bland that I am reminded of a poem I wrote on ‘nationality’ in the fifth grade.”

Amidst this dismal scenario of poetry writing, now and then, I do come across some good anthologies. They include Hajaar Barshako Nindra (Bhupin Byakul), Buddhisagar Kaa Kavita (Buddhisagar), Aandhiko Aaveg (Manu Manjil), and Baduli ra Sudur Samjhanaharu (Swa. Swapnil Smriti). And along the same lines, I can rate moderately high even this collection—Monalisa ra March 8 by Umesh Akinchan Rai—which I hold in my hands.

What generally grips a reader’s attention in poetry is its economy of words and the powerful emotions that flow in the blank spaces between. I often cite many verses that I remember from poems I have read. But this would not be attributed to a sharp memory—it is, rather, the power of the verses which compel me to remember them. I believe this is what most poets strive to achieve. Some stanzas written by Akinchan are firmly etched in my mind at present, too. Take one from the poem titled Prashna, a question:

Why does not he understand, a bald-headed economist, that he is buying a golden comb from the money he’s collected as remittance

This last poem in the anthology asks some crucial questions that have dangled in the face of the Nepali polity for years, but have not been resolved. The poem can be interpreted from sociological and economic perspectives. The serious questions posed in it can only be raised by someone who is able to scrutinise our complex society. It could only have been written by one who has realised deeply how our young Nepali men and women have worked to contribute to the annual national budget through the remittance they send. The poet has felt deeply the essence of the remittance which enters Nepal at the cost of the life and spirit of many young Nepalis.

We can take many of Akinchan’s poems as specimens that prove the competence of the poet in finding new and appropriate metaphors and creating a real picture of what he sees and feels. The poems collected in this anthology are not ones that could’ve been written while sitting and throwing pebbles into a beautiful lake or leaning against an easy chair. Poems like these that depict harsh social realities demand that the poet undergo the harshness too. Let me take another stanza from the poem Mahanagarma Euta Chhora:

Why do my dreams precede my footsteps in this narrow alley of a metropolitan city?

The subject of this poem is representative of young men who migrate from the far away and remote villages of Nepal to Kathmandu and make difficult endeavours to attain their ambitions. They arrive dreaming of an ideal life and end up being exploited by a corrupt network of politics.

Other poems like Soltini Sahar, Monalisa ra March 8 and Aamako Samaadhisthalbaata are also well-crafted, powerful expressions. And though many commentators, following the release of this book few weeks ago, cited Akinchan’s poem Barack Obama, I am not much impressed by it. The glorification of Obama, a black man who succeeded in becoming the president of the United States feels relatively juvenile to me. Though the poem is aesthetically good, one can question the idea behind it on the grounds of whether or not Obama really does represent the marginalised of his society.

Akinchan’s poem Monalisa ra March 8, on the other hand, is an award-winning work, having bagged an award worth US $1000. He was given the honour by the Nepali Sahitya Pratisthan in North America, who also published this anthology. It is with the intention of allowing readers the joy of discovering this poem for themselves that I have not explained the poem in this review. Ultimately, the anthology is an interesting and insightful read and an appropriate venture in the spare time that one finds during this festive season.

स्वप्निल, बाडुली र सुदूर सम्झना

2011-09-20T10:36:00.000-07:00

स्वप्निल, बाडुली र सुदूर सम्झना
Jotare Dhaiba
साभार http://hamrokalam.blogspot.com/

पहिलो कृति ‘रङ्गैरङ्गको भीर’ को ६ वर्षपछि रङ्गवादी कवि स्वप्निल स्मृतिले दोस्रो कृति ल्याएका छन् । ‘बाडुली र सुदूर सम्झना’ कविताकृतिमा उनले रङ्गवादी प्रवृत्ति झल्काउँदै जुनसुकै कुरामा बिब्ल्याँटो खोज्ने आफ्नो पहिलेको शैली छाड्दै पाठकको सामूहिकतालाई सम्बोधन गरेका छन् ।
सामूहिकताको यो सम्बोधन सहज पनि बनेको छ । टपरी भन्ने भाँडोलाई बुझाउन गोलो घेरामा शब्द छर्ने हिसाबमा रङ्गवादी कविले ‘उपद्रो’ मच्चाउनु उनीहरूको निजत्त्व र प्रयोग रहँदै आएको थियो । तर त्यो टपरी पछिल्लो कृतिमा आउँदा सग्लै रूपमा सरल शब्दका सिन्काले बुनिएका छन् । सरलताको यो 'अवतार’ पनि कविको आफ्नै पूर्वशैलीदेखि अर्को प्रयोग बनेको छ । यसको फाइदा : प्रयोगको नाममा शब्दको उबडखाबड र फन्के रोटी हुने लहरलाई कविको सनकको संज्ञा दिँदै कवितादेखि नै विकर्षित हुने पाठकलाई पनि न्याय गरेको देखिन्छ । कविता भनेको ‘यातना-गृह’ होइन भनेर अब तिनले स्वप्निलको नयाँ कृतिको दैलो उघार्न सक्छन् ।

फुटकर रचनामार्फत पनि कवि-लेखकले पाठकसँग संवाद त गरिरहन्छ । तर संवाददेखि अलिक अगाडि बढेर पुस्तकाकार कृतिले पाठकहरूको लागि ‘सभा’को काम गर्छ । यसैले ढिलै गरेर पनि स्वप्निलले नयाँ कृतिको जोहो गरे । एउटा अंगको जाँचबाट रोगको निदान असम्भव भए जस्तै पाठकहरूले सङ्ग्रहबाटै लेखकको शल्यक्रिया गर्छन् । कृतिभित्रका कविताहरू कलाका हिसाबले सुन्दर र वैचारिक तहमा सबल छन् । रङ्गवादी विचारले जताततै रङ्गैरङ्गको भीर अथवा भीरैभीरको रङ्ग देखे झैं यस कृतिलाई इन्द्रेणी सङ्ग्रह मान्दा हुन्छ । राज्यबाट अवसरको रेशमा पछि छुटाइएका वर्गको साझा भारी गरिबी होस् कि, सालिकमा सीमित भएको सहिदको प्रसङ्ग होस्, सरकारको अविरल नग्नताले लाजमर्दो भएर हिक्का छाडेको आम जनता होस् कि दासता खेप्दै-बोक्दै निरीह पिठिउँले त्यो बोझ उलार पार्दै विद्रोहको हुङ्कार गरेको परिवर्तित आवेग होस्, सबै कथा अँटाएको छ कृतिमा ।

परिवर्तनको उद्‌घोष भए पनि परिवर्तनको अगुवाई गर्नेहरूको पुरानै चालामा थकथकी मान्छन् कवि । भोकाहरूलाई रोटी लिन कुदेको ‘स्वघोषित क्रान्तिकारी’ आखिरमा आफैं भोकाएर एउटा चमेना गृहमा मक्खिँदै हराएको जनपक्षीय आकलन उनका कविताले व्यङ्ग्यात्मक पुटसहित गरेका छन् । परिवर्तनअघिको जोश र आशा तथा परिवर्तनपछिको स्वप्नभंगको सराबरी तुलो हुन् स्वप्निलका कविताहरू ।

३१ थान कवितामध्ये कतिपय यस्ता छन्, देशदेखि परदेशसम्मको बेलिविस्तारका क्रममा विश्वव्यापी अवस्थामा पनि छेड हानेका छन् कविले । आतंकवादको विरोधदउ स्वर झिक्दाझिक्दै आफैं आतंकवादको स्वरूप लिएको महाशक्ति राष्ट्रको दादागिरीमाथि शब्दको गुलेली आच्छु-आच्छु पार्ने खालका छन् ।

व्यक्तिको अस्तित्त्व खोजको व्याकुलता पनि कविताहरूमा विभिन्न रूपमा चटपटाएको छ । साहित्य भनेको बौद्धिकताको सघन दीपसँगै संवेदनशीलताको तरङ्ग पनि हो । यस हिसाबमा स्वप्निलको कवि व्यक्तित्त्वले मिथक मोह पालेर पुराना विम्बहरूलाई कवितामा खेलाए जस्तै पूर्वजप्रतिको श्रद्धा पनि पोखेको छ । ‘बुबा’, ‘कथा- घुमाउने चौतारीमा काभ्राको …’, ‘पश्चिम क्षितिजबाट…’, यस्तै मन छुने कविता हुन् । दुर्गम भेगको विडम्बनाको झलक उतार्दै सहरबाट गाउँलाई सम्झेर लेखिएको मार्मिक कविताले हुरुक्क पार्ने तागत राख्छ ।

अर्कै देशबाट...टाढाबाट...
एकोहोरो हेरिरहन्छु पूर्वीक्षितिजतिर म...
मेरी आमासँग नभेटेको कति भो ?
कसरी यो देश यति सुदूर भो ?
कि यो देशबाट मेरो देश पुग्न
यो दुई दिनको जिन्दगीमा
दुई दिन दुई रात लगाउँछ रात्रिबसले,
त्योभन्दा पर मेरो देश छैन
त्योभन्दा पर मेरो जाने ठाउँ छैन ।
- (पश्चिम क्षितिजबाट …)

युवा पुस्ता पछिल्लो समयमा अग्रज पुस्ताका लागि प्रिय र इर्ष्याको पात्र बनेका छन् । अहिलेको युवा पुस्ताको कविता यात्रामा ओथारो बसिनसकेको पोहोरा कुखुरा हुन् स्वप्निल । अण्डा पारेर वा ओथारोबाट निस्किने कुखुराको कटकट्याँसभन्दा यिनको स्वर कम धारिलो छैन । आगामी दिनमा यस्तै कटकट्याँस कायम राखे नेपाली कविताको बिहानी यिनै चुच्चाले ल्याउनेछन्, यही आशा गरौं ।

कृति : बाडुली र सुदूर सम्झना
कृतिकार : स्व. स्वप्निल स्मृति
प्रकाशक : रत्‍न पुस्तक भण्डार
मूल्य : १५० रुपैयाँ

मुहारमा इन्क्लाबी मोहकता

2011-06-25T01:33:00.000-07:00

_बलदेव भट्ट "बिहानी"

बैशाखले ओभरकोट ओढेर चैतको गीत गाए पनि हुन्छ

उफ्रे हुन्छ छेपारोहरु मंसिरको घाममा बुर्कुसी मार्दै ,
फूलले फूल कै जवानी कल्पेर बसे हुन्छ
प्रिय मानीसहरु हो ! सबैले इच्छित खुशी जिउन पाउनु पर्छ !!

सखारै झन्डाहरु मा युग बोकेर हिंड्ने जवान हातहरु
फूलदानीमा प्लाष्टिकका फूलहरु लाई सम्झेर सुकिला सम्झनाका कुरा नगर्लान,
नगर्ला नयाँ घामले कालो रातको ब्याकुल तिर्सनाको बयान
प्रिय शासकहरु हो! खरानी भित्र रहेको आगोको झिल्कोले पनि तापको बिहान ल्याउछ !!

भिरको रातो फरिया लाई गुराँसको संज्ञा दिने पथिकले
जब सम्म आँखाको पहेलपुरे गाजल पखालेर हिंड्न सक्दैन,
यो बस्तीमा म सगौरव घोषणा गर्छु
सुकिला दिनको खोजीमा एकलव्यहरु धनुबाणको जोहो गरी रहनेछ्न!!

यो मौसममा बादलुले छेकिएको मायालुको गाउँ सम्झेर
शशीकान्तले यौवनको चर्चा गीतमा गर्‍यो, त्यो म भन्न सक्दिन,
सक्दिन चन्द्रकुमारीको पसिनाका थोपाहरुमा कविताको हाँसो कोर्न
प्रिय मानीसहरु हो! पूर्वको रक्तिम बिहानी हराएको बेला घामको कविता कोर्न सकिदैन!!

मेरो युगको खुशी ताछेर अट्टालिकामा जब सम्म शासक हाँसो भर्छ
म मैते कामी लाई आरनमा बिरुपाक्ष लाई खडा गर्न हौस्याउन सक्दिन,
मन्दिरको घण्टा गुन्जाएर गमलाको फूल ब्युताउने अक्षरहरु लाई
प्रिय मानीसहरु हो! मुहारमा इन्क्लाबी मोहकता लिएर उचालौं !!

झोपडीहरू

2011-06-25T01:19:00.000-07:00

By Deepen Ghising

फाटेका सपनाको छाता ओढेर
कुख्रे निन्द्रा सुत्न गाउँमा पसेका
झोपडीहरू
संसार फट् फट् फट्किँदा पनि
भ्रमको आगो तापेर
झुक्रिएर बस्न वाध्य छन्।

इच्छाहरू बाँसको खाम्बोमा
सुर्काउनै सकेका छैन झोपडीहरू
बरू !
फ्यात् फ्यात् कुहिएर लड्दैछन्
आकांक्षाहरू
विपनाहरू
खरको धुरीबाट।

तप् तप् चुहिएका विस्मादका आँशु
सिकुवाको डिलमा टुक्सुक्क बसिरहन्छ।
हाँसोको एक पाहुना गीत

सङ्घारको फेदिम टोलाईरहन्छ।

भारमा लमतन्न तेर्साइएका दाउराहरू
सँधै सँधै वियोगिनीको गीत गाउँछन्।
प्रसन्ताको बिऊ छिपेर कुप्रेका अनुहारहरू
सँधै सँधै झरी गीत गाउँछन्।

कति मोहक देखिने निलो आकाश
कति शीतल देखिने चन्द्रमा
त्यसमा कोरिएको झैँ लाग्ने कारङ्किरिङ रेखाहरू -ताराको
हेर्दै झोपडीहरू
मानचित्र कोर्न थाल्छन् प्रत्येक रात
इच्छा
रहर
सपना
र आस्थाको।

स्वपीड़क

2011-06-08T08:52:00.000-07:00

-By Pooja Goberdhan

हिउंको एक झोक्का पनि
खप्न नसकेर
झरे म्याप्पलका पातहरु

छोडेर आफन्तालाई
तोडेर नाता सम्बन्ध
सुटुक्क समुद्र भेट्न बसाई सरेको
खहरेको जीवन जस्तै
सरे म्याप्पलका पातहरु

आफैसँग लजाएर

बाधासँग डराएर

सुटुक्क सम्झौता-पत्रमा हस्ताछेर गर्ने

हारेको जुवाड़े जस्तै

कति कमजोर

कति नाजुक

कति निरीह

म्याप्पलका पातहरु

ठ्याक्कै मजस्तै

दोश्रो दर्जाको नागरिक

एउटा "आपोकालिप्सिस" ढाल्नुछ

2011-06-08T08:33:00.000-07:00

- मधु माधुर्य ( हाल : रसिया)

एक्लो सगरमाथा -
ठिंग उभिनुको कुनै अर्थ छैन अब
पग्लेर थुप्रै हिमालहरु
वागमती 'टुकुचा' बगिरहेछ ...

विसर्जनको प्रवाहसंगै
इतिहासको जंडू नियति
दक्षिण बगिरहेछ
'चुनामी' नेताहरुको
जिजिविषा
भत्काउँदै
मठ-मन्दिर र गुम्बाहरु
थाप्दै दक्षिणको "आशिर्वाद"
उक्लिरहेछ
विकराल आपोकालिप्सिस :
उही सिक्किमको भीरबाट
देश खस्ने खतराको

अप्रिय संकेत -
*२-४ कुपुत्रहरुको उन्मादपूर्ण अट्टहास
*आफ्नै आमा विरुद्धको 'मुर्दाबाद'
*खुलमखुल्ला अन्त्यष्टिको शृंखलावद्ध तयारी
भस्मासुरको कालो हात बनेर
भविष्यको पुर्पुरोतिर
बेरोकटोक
डुलिरहेछ ...

शव्दको अभावमा
म
मुर्ख
दृश्यहरुको क्यानभासमा
प्याच्च प्याच्च थुकिरहेछु :
"थुइक्क" !
............
"थुइक्क" !!
...........
"थुइक्क" !!!

स्थायी आवेगको
तातो-तातो आरनमा
एक्लै एक्लै
म -
फलामको अभ्यास गरिरहेछु
चीसो ओस
चारैतिरबाट
चाटिरहेछ मलाई !

रोपेर
महँगो स्वाभिमान
यो उर्वर माटोमा
फेरि
अर्को सगरमाथा
उभिदिन्छु
म
बुझ पचाउँदै :
"एक्लो सगरमाथा -
ठिंग उभिनुको कुनै अर्थ छैन अब
पग्लेर थुप्रै हिमालहरु
वागमती 'टुकुचा' बगिरहेछ ..."

डाँडा

2011-06-08T08:21:00.000-07:00

— रासा

काठमाडौंलाई छोडेर कतैं काठमाडौंमा
यी डाँडै–डाँडा छिचोलेर
यो डाँडाबजारमा आइपुग्दा
देखें मैले—
डाँडै–डाँडा
डाँडासँग डाँडा
डाँडामाथि डाँडा
डाँडामुनि डाँडा
डाँडानजिक डाँडा
डाँडापर डाँडा
डाँडै–डाँडा,
अहा, कति राम्ररी मिलेर बसेका !

खोई,
हामी यसरी मिलेर बस्नसकेका ?

["गन्तव्य ध्वजे: बिम्ब र रंगहरु को यात्रा" को अर्को कोशेली । चर्चित कवि रासाको कवितामा ध्वजे डाँडा र सँगै दीपेन्द्र बनेपालीको फोटोग्राफी ।]

GUFF-GAFF WITH A POET (3)

2011-06-05T08:39:00.000-07:00

सुधीर छेत्री

1. Name-
सुधीर छेत्री
2. Place of Birth-
भारत उत्तरप्रदेशको अलाहबादमा। १९७१ दिसम्बरमा।
3. Contact Phone or Email-
98320-94769 (mobile) and bichalan147@yahoo.co.in
4. Published Works-
कविता सङग्रह 'शिल्पका पखेटाहरू'
5. What genre/s do you prefer to read?
समालोचना सिद्धान्तहरू अनि स्वादिष्ट कविता
6. Who are your favorite Nepali/English poets?
नेपाली कवि आयामेलीहरू, राजेन्द्र भण्डारी, श्रवण मुकारूङ, अविनाश श्रेष्ठ। अङ्ग्रेजी एज्रा पाउन्ड। इन्द्रबहादुर राईका समालोचनाशैली।
हतारमा लेख्दा धेरै छोडिए। भोलि सोध्नुभए अरू नै नामहरू पो बताउँला कि।
7. Which are the books that have touched you deeply?
सानो हुँदा आन्द्रे जिदको एउटा उपन्यास पढेर हप्तौँ अलल्लिएको याद छ। मच्छेन्द्र प्रधानको उपन्यास नीलकण्ठ श्रेष्ठ लाग्छ। कविताहरू त्यही पनि माथि उल्लिखित कविहरूका त नमिठा लाग्ने कुरै आएन।
8. The books you would like to read again and again.
इन्द्रबहादुर राईका 'इन्द्र सम्पूर्ण'
9. What excites you to write poems?
नेपाली अक्षरहरूसितको प्रेम। अक्षरहरूभित्र बजेको प्रतिपल नौला ध्वनिहरूसित बन्धुत्व।
10. How would you define a poem?
अनुभुतिको सितारमा
शब्दहरूका औँलाहरू जब सल्बलाउंछन्,
जब आर्त्तनादहरूका ठुटाहरूमा नयाँ च्याउहरू उम्रन्छन्
अनि
जब संवेदनाले चिच्याई चिच्याई आकारको माग गर्छ
कविताको टुसा मौलाउँछ।
11. Simple poems or abstract poems…
यी दुवै थरीभन्दा कतै बिचतिरका कविता।
12. Till date, about how many books on poems are read by you?
गनिएन अनि भविष्यमा पनि गनिनेछैन।
13. Prefers to read Nepali, Hindi or English Poems?
नेपाली। अनि त्यसपछि अरू।
14. What characteristics the good/beautiful poems must possess?
रूप र भावको सटीक सन्तुलन। नवीन बिम्बहरू,प्रतीकहरू। अपरिचितिकरणको औजार चलाइएको। सेल्फ रिफ्लेक्सिभ।
यो मेरो व्यक्तिगत विचार। थोपर्ने धृष्टता होइन।
15. The one thing you love about yourself.
मेरो साहित्यप्रेम
16. The one thing you hate about yourself.
समय बेसमयमा भाँच्चिबस्ने मभित्रको मन।
17. The unforgettable moment/incident in your life
अझै त्यो पल आउन बाँकी नै छ।
18. (Actress) Rekha Thapa or (Writer) Parizat…
निस्सन्देह परिजात। शिरिषको फूलको निम्ति।
19. Mother Teresa or Princess Diana…
Mother Teresa
20. Any dream project in writing field.
भारतको नेपाली साहित्यमा भिन्नै समालोचना र कविता धाराको विकास।
21. Prizes/Honors…
भाइचन्द प्रधान स्मृति पुरस्कार। अनि
चरित्र प्रकाशनको सम्मान। फुटकर स्थानीय केही अरू ।

सड़क सड़क सहर सहर

2011-05-20T08:22:00.000-07:00

सुधीर छेत्री

मैला भरिया झुल्दैछ
चियादोकानको बन्द झरापअघि।
चिसो मृत्युको खोला स्वाट्ट पसेको छ
सहरबाट त्यसको शरीरभित्र।
धमिला गल्लीहरू
छातीमा चकमन्नता चेपेर
पिसाबको गन्ध सुँघ्दै
दयनीय आँखाले
डङ्गुर कुचैला हेरिरहेछ।

सड़क घरि देशको कानसम्म पुग्नसक्ने
ठूलो ध्वनिको सुरूङ खन्न व्यस्त हुन्छ,
घरि आक्रोशको तातोले खुइलिएर
विभत्स मरुभूमि झैँ फैलन्छ।
यही सहर र सड़कको लाम्टा चुसेर हुर्केको
पुर्तुङ कालो दुर्गन्धित केटो भने
नाङ्गो पाइतालाले
भुँइको चोट गनिरहेछ।

शिवलिङ्गमा तॉंबाको भॉंड़ाको पिँधबाट
दूध झरेजस्तै
सहर थोपा थोपा रित्तिरहेछ।

भरिएको दूधको ढुङ्ग्रो र
नयॉं खबरकागजको रूप बोकेर,
झाड़ु र टिन,
म्युनिसिप्यालिटीको जीर्ण गाड़ी,
केही नट्टी-ब्वाय र डक्ब्याक,
लाटालुटीको एकपत्रा कत्ला
अनि
दलबहादुर गिरीको भावशून्य मूर्ति टिपेर
सड़कले नयॉं पृष्ठ पल्टाउँछ
भोलि।

दुइ-चार पेग भोद्काको रम्रम्सम्म,
घोट्टिइसकेको त्यही रट्टु गीत,
दस-बीशका केही नयॉं-पुराना नोटहरू,
तुँवालो, धुवॉं र दुर्गन्धले लाञ्छित गोधूलि,
बेकारी आक्रोश र
ल्याम्पपोमा फुटेका बल्ब,
केही गृहकार्य,
भॉंच्चिएको पेन्सिल,
कागजमा पोको पारेको मुराइको डल्ला
र
युग ढाक्ने सुस्केराको बाक्लो बिम्ब बोकेर
सहरका अन्तिम अक्षरहरू कोरिन्छन्
भोलि।

अन्तिमपटक तेल थपेको धिब्रीजस्तै
एटीएमको चौकीदार भएर
झुक्रिरहेको छ सहर।

कस्सैलाई यो सहरमा थाहा छैन
माथिको घुम्तीमा उभेर
एउटा बहुला हुरीले ओह्रालै हेरिबसेको छ।
थाहा छैन
गुजुल्टिएर टॉंड़मुनि बसेको छ
एउटा षड़्यन्त्र।

छातीको टॉंक लाउन बिर्सेको,
दौराको तुना कस्न भुलेको
लबस्तरा यो सड़कको नाङ्गोपनलाई
हेरिरहेछन्
अवयस्क एकान्त र अक्षरहरूले।

शङ्खेकिरा

2011-05-20T07:42:00.000-07:00

by Swapnil Smriti

म हुँ शङ्खेकिरा…
ढि…लो गरी चिप्लिरहेको…

मेरुदण्डमा भारी जिन्दगी बोकेको छु…
आम्मममम…… कति भारी !
पेदु पेदु भएर…
थिचिएर…िसंगो "युनिभस्र'ले पृथ्वी माथिको अचानोमा
हिँडिरहे छु

तर युनिभस्र त होइन मैले ढाँटेको हो
दुःखको कुम्लो पो हो त्यो मेरो मेरुदण्डमा अडिएको……
सयमुन्द्री छिनाउन माइत गइरहेकी
बूढी लिम्बुनी चेलीको थुन्चे पो हो …
गोलीगठ्ठा भरिएको 'कम्ब्याट ब्याग' हो
युद्धमोर्चामा हाजिर हुन गइरहेको सिपाहीको…
त्यस्तै के के के के हो…

म हुँ शङ्खे किरा
ढिलो गरी चिप्लिरहेको…
मेरा दमाली फट्येङ्ग्राहरु
जीवनको एथ्लेक्टिक्स उर्फिएर कहाँकहाँ पुगिसके
मेरा दमाली छेपाराहरु
जीवनको राजनीतिमा कति रङ फेरिसके
मेरा दमाली छुचुन्द्राहरु
यही नर्कटघारीमा हुर्किएर के-के भइसके
आफू त सँधै भारीवाल
नर्कटको पातको लम्बाइ ढिलो-ढिलो…
अड्कली-अड्कली नापिरहेछु…

म हुँ शङ्खे किरा
ढिलो गरी चिप्लिरहेको…
जहाँ जहाँ चिप्लिएको छु
त्यहाँ त्यहाँ छोडेको छु आदिम चिप्लो
त्यही चिप्लोमा चिप्लिएर मभन्दा छिटो भएको हो समय !

अक्षरमा प्रिय कवि

2011-04-16T01:05:00.000-07:00

हेमन यात्री

आँखामा जमेको आँसु पग्लदा
कविताको हाँगाले हिर्काएजस्तै
था‘ पाएको हुँ
जीवनको यौटा रहस्य
हजुरआमाको ओंठबाट
अन्तिम वाक्य झरेको साँझ ।

मध्यरातको झ्यालबाट देखेको हुँ
पानीमा खसेको आमाको तस्बीर
हुरी चल्दाको सल्लाघारीमा
हतार–हतार हिँड्दै गरेका
स्कूले केटाकेटीहरु देखेको हुँ
कार्यालयबाट घर फर्कदा
बाटामै हराएका बाबु
र
मध्यसडकमा ह्वारह्वार्ती जल्दै गरेका
मिनीबसका ती अभागी यात्रुहरु देखेकै हुँ ।

अब हतार छैन मलाई
कहीँ पुग्न ।

पुरिदिएकै हुन् मेरा बाटाहरु
पहिरो खसेर कैयन पटक
फुटाएकै हुन् ज्वालामुखी मेरो छातीमा
चलाएकै हुन् आँधी
मेरा सपनाहरुका आकाशमा ।

वैरीहरु ! जसले
जीवनको मझधारमा खसालेको
त्यहीँ आँधीमा टेकेर
उक्लिएँ म
गुराँसको गाछीमा
र
मेरो देशकै रचनामा गुन्गुनाइरहेँ
चन्द्र–सूर्यको गीत
हिमालै ब्यूझने गरी ।

2 poems by SUDEEP PAKHRIN

2011-04-16T00:45:00.000-07:00

(1) बर्सातमा....

बेसोमति नदीहरु

आफ्नो धार छाडी किनारबाट उक्लन्छन
र, कुद्छन छानाहरुमाथिबाट
गल्लीहरुमा, चौकहरुमा अफ्ठ्यारै नमानी

बर्सातमा....
नग्न खोलाहरु
बगरहरु उक्ली सतहबाट हुइकन्छन्
र, उर्लन्छन मानिसहरुमाथि
बस्तीहरुमा, गाउँहरुमा लाजै नमानी

बर्सातमा....
धमिलो, आँखा नभएको
मृत्युमको छायाँ सल्बलाउँदछ - पानीमा

बर्सातमा....
मृत्युम
स्वयं गड्गडाउँदै बग्दछ - पानीमा

बर्सातमा नै त....
कुवाभित्रका भ्यागुताहरु
घमन्डले अझ उन्मत्त भै टर्टराउने गर्दछन
आफु मात्रै 'ठूलो' हुनुको भ्रममा

'हुनु' हुने गर्दछन - बर्सातमा !
'नहुनु' पनि हुने गर्दछन - बर्सातमा !!

त्यसैले
बर्सातमा....
बोल्न खोज्नेहरु नबोल्नु
बर्सातका झर.... झर.... माझ
'बोल्नु' को औचित्य कहाँ हुन्छ र ?

(2) "साउनका दिन"

बादलको रुवाले बुनिएको कम्बलले

तल गोडासम्म ढाकेर

दिउँसैदेखि डाडाँहरु मौन सुतिरहेका छन

आकाशको छानामा प्वालहरु परेछन क्यार

त्यसैले

ढ्वाङका ढ्वाङ पानी चुहिरहेका छन

केही आँखाहरु आकाशसंगै अबिरल दर्किरहेका छन

- निथ्रिन्न आँखाहरुको आकाश

- रित्तिन्न आकाशको समुन्द्र

आकाशको समुन्द्र
अनि आँखाहरुको आकाश
पर्याय एक अर्काका

आँखाको आकाशभरि
झलमल्ल घाम नलागेको धेरै भो
आँखाको आकाशभरि
टहटह जून नलागेको निकै भो

- आँखाको आकाशमा कालो बादल मडारिरहेको छ
- आकाशको समुन्द्र आँधी चलेकोले छचल्किरहेको छ

साउनका दिनहरु
नाप्नै नसकिने गरि
नाप्नै नमिल्ने गरि
तनक्क..... तन्किएछन ।

(बाढी र पहिरोले पीडित सबैमा समर्पित कविता )

ईट्टामानव

2011-03-26T05:15:00.000-07:00

विशद

ऊ ईट्टामानव
संसारकै ठूलो आतंककारी
किनकी उसले बोक्ने ईट्टा
सधै रातो हुन्छ ।

ऊ मोहम्मद मियाँका लागी
ईट्टाहरु ओसार्छ
मोहम्मद महोदय
राता रहस्यहरु
हरियो रङले ढाक्न खोज्छन्
ऊ विष्णुराम पण्डितका लागी पनि
ईट्टाहरु ओसार्छ
विष्णुराम महोदय
तुलसि मठमुनी
राता चिहानहरु लुकाउन खोज्छन् ।

मन्दिरमा बलि दिइएका
मस्जिदमा हलाल गरिएका
अनि सयौ वर्षदेखि
चुपचाप रगत बगाईरहेका
लाखौ ईट्टामानवका
थोपा-थोपा रगतहरु मिलेर
बन्छन् राता ईट्टाहरु
तर ऊ ईट्टामानव
आफैले बोक्ने ईट्टाको
रातो रङसँग
बेखबर छ ऊ ।

नयाँ मन्दिर बनाउन
उसलाई डाकिन्छ
नयाँ मस्जिद बनाउन
उसलाई बोलाईन्छ
ऊ मन्दिरको एक छेउमा थुक्दै
अर्को छेउमा गारो उठाउछ
ऊ मस्जिदको जगमा कुल्चदै
छतमा सुन्दरता बिछ्याउछ
उसलाई मतलब छैन
मन्दिरमा कसको भगवान छ
मस्जिदमा कुन अल्लाहको बाँस छ
ऊ पसिना मुछेर रोटी टोक्छ
ऊ रगत निचोरेर ढिडो निल्छ
उसलाई अल्लाहले मस्जिदमा बाँस दिदैन
ऊ मर्दा भगवानले कात्रो ओढाउदैन
त्यसैले ऊ कुल्चन्छ
राता ईट्टाले बनेका कुरुप मन्दिरहरु
त्यसैले ऊ हिर्काउछ
राता ईट्टाले बनेका राक्षसी मस्जिदहरुमा
तर आफैले बोक्ने ईट्टाको
रातो रङसँग
अझै बेखबर छ ऊ ।

ऊ ईट्टामानव
संसारकै ठूलो आतंककारी
किनकी उसले बोक्ने ईट्टा
सधै रातो हुन्छ ।

(२४-०६-०६६)

नानीहरु कति छिट्टो सिक्छन् !

2011-03-18T10:35:00.000-07:00

TIKA BHAI

कति छिट्टो सिक्छन् नानीहरु
आमा हुन्छन् , बाउ हुन्छन्
कपड़ामा पोको पारेर डुङ्गाको नानी बनाँउछन्
नानी चेपेर आमा खाना पकाँउछिन्
बाउ बनेको रतन काममा जान्छ ।
घर मातेर फर्किन्छ ।
निहु खोज्छ घरमा
छिमेकका आँउछन् मिलाएजस्तो गछर्न्
फेरि खाना मन नपरेको बहानामा थाल झटार्छ रतने
भाँड़ाकुटीमा नानीहरु
एक दिनमै जीवनको आधै सच्चाई खेल्छन्
कति छिट्टो सिक्छन् नानीहरु !

कुसुम मिस भएर बिमला
हातमा लौरो बोकेर हिड़्छे
अरु विध्यार्थी बन्छन्
"यू होपलेस् ! वेयर ईज योर होम वर्क ? ''
यसरीनै चिच्याँउदै लौरो उज्याछिन्
अङ्ग्रेजीका सम्भ्रान्त गालीहरु बक्दै एक एक विध्यार्थीमाथी रोब जमाँउछिन् !
कति छिट्टो सिक्छन नानीहरु ।

रवि सँधै पुलिस अफिसर हुन रुचाँउछ
तगड़ा अमरे चोर हुन्छ
पकड़ा पर्दा अमरेले पुलिसलाई कागतको काल्पनिक पैसा तिरेजस्तो गर्छ ।
पैसा थापेर रवि खुट्टा हल्लाँउदै सानसित
फिल्मी अन्दाजमा हप्काँउछ
'अमरे ! आज त छोड़ेँ फेरि थानामा देख्नु नपरोस् !'
कति छिट्टो सिक्छन् नानीहरु !

हुल हुल छुट्टिएर पार्टी बनाँउछन्
झण्डा बोक्छन्
नारा लगाँउछन्
बाटो ढुका ढुक गरेजस्तो गर्छन् । फेरी कुटाकुट गरेजस्तो गर्छन् ।
खेल्छन् नानीहरु
खेल्दा खेल्दै नानीहरु जीवनको कति नजीक पुग्छन् ।
कति छिट्टो सिक्छन् नानीहरु ।

नानीहरु अचेल बन्दुक बोकेर हिँड़्रदैछन्
छुरी बोकेर हिड़दैछन्
माटोको डल्लालाई ग्रिनेड
बनाएर युद्धको खेल खेल्दैछन्
गोर्खाल्याण्ड र मुक्तिको तमाम नाराहरु गुञ्जाँउदै
यिनीहरु भाषण दिने खेल खेल्दैछन्।
काठको खुकुरी भिरेर कम्मरमा युद्धको ट्रेनिङ लिदैँछन्
कसरी कहाँ देख्छन् थाहा छैन
तर नानीहरु कत्ति छिट्टो सिक्छन् !

बाँच्नुको वैयक्तिकता

2011-02-15T07:34:00.000-08:00

-प्रकाश के.सी.

जस्तो,
पग्लिएका हुन्,
आँधीका उठानहरु
ज्वरो पछारेर खोँचहरुमा !
र त्यसपछि,
रहरको भग्नावशेष छाम्दै
अवशेष भिजेको,
प्रत्येक प्रहारको प्रकोपसँगै
(एक सर्को अनिँदो स्वाद)
यसरी आवेग सेक्दछन्,
कि-
जस्तो, उडेका हुन्
समयका एक्ला तापहरुमा !

सम्झनाका बगरभरि
-कोरिएका एपिटाफजस्तै,
-पोतिएका विश्वासको सूर्योदय
जिजीविषाका बेसुर बेरङ्गहरुमा
भावावेश एकरत्त लगाम छाड्दछन् ।
त्यसैले त,
मनभित्रको घाइते सिसिपस
अमूर्त लाग्छन् -पानी जस्ता ।
थोपा-थोपा आँशुका सञ्चयसँगै
पीरका जम्मै टाकुराहरु
सगोल डुब्नुको परावर्तन -लाग्दछन् ।
विमुढ उत्साह, विदेशी रातहरुभित्र,
प्रयत्नका गतिहीन तुफानहरु
पराजयको मिहीन कोलाज -लाग्दछन् ।

जलनको ‘तप्प-तप्प’ थकथकी
निर्वाध कागजजस्ता अनुभूति
अनि,
एक सरो सपनाको आड
उही आँधीका उडानहरुसँगै
निःशेष बाँचेर, शून्यका तरङ्गहरुमा
बाँच्नुको वैयक्तिकताको निश्वास बदल्छन्,
र, त्यही घडी
प्रवासी अँध्यारोको विप्ल्याँटोमा
एक मुस्ट दाउ हारेको
स्खलित आस्थाहरु शेष पर्दछन्,
-जस्तो
पग्लिएका हुन्
आँधीका उठानहरु
ज्वरो पछारेर खोँचहरुमा
ज्वरो पछारेर खोँचहरुमा ।

केटाकेटी

2011-02-15T07:22:00.000-08:00

सुमन पोखरेल

टिप्न खोजे मात्र भने पनि

तिनका कोमल हातमा आफैँ सरिदिन्छ फूल हाँगाबाट,
तिनका ससाना पाउबाट टेकिए
आजीवन आफैँलाई धिक्कार्छ काँढा।

सोचीसोची छानिएर
सुकोमल हल्का भएर बस्छ
सपना पनि तिनका आँखामा।

तिनका ओठमा बसेपछि
उच्चारण गर्दै डर लाग्ने शब्द पनि
तोते भएर निस्कन्छन्।

चराहरूलाई जिस्क्याउँदै कलकल हाँसिरहेको पहाडी नदी
तिनको हाँसो सुनेपछि
आफ्नो घमन्डमा खेद गर्दै चुपचाप मदेस झर्छ।

खेल्दाखेल्दै कतै ती लडिहाले भने,
कतिखेर उठेर फेरि अर्को कौतूहल खेल्न थाले
तिनको चकचकको रचनात्मकतामा लठ्ठिएको प्रकृतिले समेत पत्तो पाउँदैन।
नजानी लडे भनेर सायद,
भुइँले धेरजसो त चोट पनि लगाउँदैन।

तिनको मुस्कानको निश्छलता
युगौँको अभ्यासले पनि अनुकरण गर्न सकेनन् कुनै फूलले।
विश्वभरका अनेकन दिग्गज सङ्गीतकारसँगको सदियौँको सङ्गतमा पनि
कुनै वाद्ययन्त्रले सिक्न जानेन तिनको बोलीको मधुरता।

तिनले फुटाए भने फुट्‍दाफुट्‍दै पनि हाँसिदिन्छ गमला,
तिनका निष्कपट हातबाट पोखिन पाउँदा
हर्षले उफ्रिउफ्रि छरिन्छन् जेसुकै पनि,
तिनीहरूसँग खेल्दाको आनन्दमा
आफू रङ्गविहीन भएको पनि बिर्सन्छ पानी खुसीले।

सोच्दछु,
कतै सृष्टिले अलि बढी नै अन्याय त गरेन?
बिना युद्ध सबैलार्इ पराजित गर्ने सामर्थ्यसाथ
जीवनको सर्वाधिक सुन्दर जुन क्षण खेलाएर निमग्न छन् केटाकेटीहरू,
त्यस स्वर्णिम आनन्दको वोध होउन्जेलमा
भागिसकेको हुनेछ त्यो तिनीहरूबाट
कहिल्यै नफर्कने गरी।

हुन नसकेको गीत

2011-01-10T07:47:00.000-08:00

साँघुरो कोठाभित्र बसेर
म केवल गीत रच्न मात्र सक्छु
गीत हुन सक्दिनँ ।

गीत हुनलाई मभित्र के छ ?
फूलजस्तो कोमलता ?
वतासजस्तो तन्मयता ?
नदीजस्तो वेग ?
अथवा
सुन्दर मानिस ?
अहँ ! केही पनि छैन मभित्र ।

छ त -
धेरै कुण्ठा
धेरै अहम
धेरै महत्वाकाँछा
धेरै शङ्का
अथवा
जर्जर भइसकेको हृदय
धुकधुकीबिहीन मुटु
संस्कृतिबिनाको जीवन
म कसरी गीत हुन सक्छु ?

मसँग-
उभिनको लागि पुर्खाले फाँडेको खोरिया छैन
ओतिनको लागि पुर्खाले छाएको छानो छैन
छ भने केवल
दम्भले मात्रै जितेको तोरीबारी छ
शासनले मात्रै कज्याएको राज्य छ
अथवा
कुनै आदिवासी-आँगनमा जबरजस्त गाडेको
पुरानू झण्डा मात्रै छ
म कसरी गीत हुन सक्छु ?

म केवल डाह मात्र गर्न सक्छु
कि-
ती नानीहरूले ध्यानपूर्वक हेरिरहेको चित्र
जहाँ उनीहरूले खोजिरहेका छन्
आफ्ना बाबाहरूको लाश !

साँघुरो कोठाभित्र बसेर
म केवल गीत रच्न मात्र सक्छु
गीत हुन सक्दिनँ ।

ईश्वर र फूलहरु

2011-01-09T08:40:00.000-08:00

Ram Gopal "Asutosh"

(From Poet's Facebook )

मैले सजिलैसित माफी दिएँ
अँध्यारो देखी डराउने मेरो छोरालाई

गौरवको कुरा ऊ उज्यालो खोज्छ
उज्यालोको कुरा गर्छ
निर्मित उज्यालो खोज्दै
झिसमिसेमै झ्याल खोल्छ
र उज्यालोको स्वागतमा कविता बोल्छ

समयमै पर्दा लगाउँदै झ्यालमा
बहिष्कार गर्छ अन्धकारलाई
र बत्ती बाल्छ

एक निमेष
मात्र एक निमेष उज्यालोको भ्रममा
ऊ गृहकार्य भट्याउँछ
"हामी नेपाली हौँ हाम्रो भाषा नेपाली"

पूर्वको सिद्धान्त
र पश्चिमा शैलीका गुरुले घोकाएको
उही अढाई सय पुरानो
महेन्द्रमालामा उनिएको भाषाको भारले थिच्चिएर
चेप्टिएको उसको नाक
र भूगोलजस्तै गोलो उसको अनुहारको बुनोट
कहिँकतै मिल्दैन 'त' र 'ट' को व्याकरण
फूलजस्तै सुवासित विचार र भाषाको ज्ञान

सँगै बसेको
अलि बाठो निडर अर्को छोरो भन्छ
"बाबा भाषा नेपाली वा नागरिक नेपाली !
भूगोलको सीमाना नेपाल हो
वा संस्कृति सभ्यता
र संस्कारको सुन्दर माला हो नेपाल !
या तराई नेपाल हो वा पहाड हिमाल?"

गुरुले घोकाएको र छोराले घोक्ने गृहकार्यमा
बाह्र दर्जन फूलहरु भाषाविहीन कैद छन्
बेवारिसे छन् फूलहरुको संस्कृति
टुहुरा छन् संस्कार र सभ्यता
देशविहीन छन् फूलहरुको आदिबगैँचा

मैले निसङ्कोच माफी दिएँ
अन्धरकार जगाएर
अन्धकारसित डराउने मेरो सानो छोरालाई
कमसे कम ऊ अँध्यारोसित होसियार छ
सम्भावित उज्यालोप्रतिको विश्वास छ ऊभित्र

मैले माफ गर्न सकिनँ
उज्यालो ल्याउँछु भन्दै उज्यालो थुनिरहेका
राणाकालीन सभ्यतालाई
मैले क्षमा दिन सकिनँ
अन्धकारको विरोध गर्दै
अन्धकार रोपिरहेका ईश्वरहरुलाई
शाहकालीन दूतहरुलाई, मठाधीशहरुलाई

म उज्यालो मन पराउने फूल
समता उजेल्याउने स्थानीय वास्ना
समावेशी चम्काउने रैथाने विचार
गधा नबोक्ने विशुद्ध आस्था

मैले माफी दिन सकिनँ
खल्तीभरि गणतन्त्र बोकी
डोकोभरि एकतन्त्रको धुनि जगाउने ईश्वरहरुलाई

मेरो देशको नदी खाने छिमेकीभन्दा खतरनाक ठान्छु
फूलको पहिचान खाने हाइब्रीड ईश्वरहरुलाई
अतिक्रमणकारी छिमेकीभन्दा खराब मान्छु
ईश्वर र ईश्वरका दूतहरुलाई
जसले फर्काउँछ
झोलाभरि पैसा बोकेर बजार जाने फूलहरुलाई
मुठ्ठीभरि सामान दिएर

म माफी दिन सक्छु
पर्खालदेखि डराउने मेरो छोरालाई
तर कदापि माफी दिन सक्दिनँ
पर्खाल भत्काउँछु भन्दै
पर्खाल बनाइरहेका दूतहरुलाई
मठाधीश अनि ईश्वरहरुलाई ।

An email from Russia...

2010-06-06T22:23:00.000-07:00

प्रिय चन्द्र भाइ,

सु-मधु-र सम्झना / नमस्ते !

भाइको काव्य-कृति "उसको मुटुभित्र देशको नक्सा नै थिएन" हात पर्यो खाडीको तातो घामले पठाएको उपहार-कविताहरुले मस्कोको चीसोलाइ न्यानो दिएको अनुभूति भै रहेछ: स्तरीय कृति प्रकाशनको लागि बधाई र सम्झनाकोलागि साधुवाद !
एक प्रति कवि-मान्छे शम्भु रिजालज्युलाइ, एक प्रति अनेसास रसियालाई, एक पार्टी लव्धप्रतिष्ठित साहित्यकार कृष्ण प्रकाश श्रेष्ठलाइ दिएकोछु बाँकि प्रति मेरो हृदयमा सुरक्षित छन् ....कविता सबैले लेख्छन तर सबै कवि हुदैनन् - यो सत्य हो काव्य-तत्वविना कविता जस्तो देखिने कविताहरु कविता नहुन पनि सक्छन तर "उसको मुटुभित्र देशको नक्सा नै थिएन" ले नेपाली
साहित्य जगतमा एउटा प्रतिभाशाली कविलाई दरिलो उपस्थिति गराएको छ - यो नै आज मेरोलागि
हर्षको विषय हो यो कृतिको कविताहरुमा निर्वाह भै रहेका विम्ब, प्रभावकारी शैली, शुक्ष्म-अनुभूतिको कलात्मक प्रस्तुति,समुच्च मानवीय मान्यताको पुनस्थापना प्रयास, परिवेश-व्यंग्य विधान, भाव-आकर्षण आदिले सफल कविभित्रको सिर्जनात्मक शक्ति- सम्भावनाको उद्घाटन गरेको छ "उसको मुटुभित्र देशको नक्सा नै थिएन" मा भाइभित्रको कवि उठेको छ, जागेको छ, त्यसलाई राजनैतिक चेतनाभन्दा फराकिला जीवन-अनुभूतिका फाँटहरुमा हिडडुल गर्न लगाउनुस, प्रयोगका सुन्दर धावनमार्गहरुमा दौडन लगाउनुस र उत्तरआधुनिक कविता-आकाशमा निस्फिक्री उड्न दिनुस ( उड़दा उडेको ठाउं नबिर्सनुस ! ) "उसको मुटुभित्र देशको नक्सा नै थिएन" मा कवि देश खोज्न निस्केको छ, देशभित्र सक्कली नागरिक भेट्न निस्केको छ, नागरिकको हृदयभित्र मानवीय सम्बेदना भर्न निस्केको छ - यो प्रस्थानको सफलताको कामना गर्दछु प्रस्थानमा शुभ साईतको ऐना देखाउनु भएको छ जेष्ठ-कवि श्रवण मुकारुङले भने गुरुमन्त्र कविदाइ विक्रम सुब्बाले दिईसक्नु भएको छ - अब बाँकि रह्यो साधना , मात्र अनवरत साधना !!

चन्द्र भाइको भलो चाहने दाइ
मधु माधुर्य
मस्को, रसिया
जून ५, २०१०

कविता-हङकङभित्रको मेरो नेपाल !

2010-05-15T21:42:00.000-07:00

– प्रकाश के.सी.,

Source:www.merouk.com

एकसरो ईज्जतलाई

तन्काएर

आत्माको पीँघमा गाँठो बाँधी

एकहूल ‘कवि मन’

कवितामा उचालिन्छन्

र

‘मधूरस’मा आकासिन्छन् ।

भन्ने मात्र हो,

कम्मर त भाँच्चिँदैन,

जत्ति नै मट्काए पनि ।

‘झयाउरे’ शिरमाथि
‘लै बरी’ पाखुरामा

बलिवुड मच्चिन्छ
एकहूल कान्छी रहरहरु ।

माइली फुपु,
जेठी दिदी र उनकी बहिनीहरु
मामा र भान्जाहरुसँगै
धर्का धर्का आँशुहरु
नीःशब्द पिउँछन्,
अहा ! कस्तो राम्रो सिरियल !!

आत्माश्लाघाको विदीर्ण शहर
किँकर्तव्यविमुढ सम्वेदनाहरु,
मन हराएकाहरुका
बेमनहरु
कहिल्यै नझुक्ने, कहिल्यै नदब्ने
गीतका ‘नेपाली शिरहरु’
बुख्याचामा अडाईएको
हङकङको मेरो ‘नेपाल’ !

साँध पारेर
एउटाले उद्याउँछ,
अर्कैले ‘पाइन’ चढाउँछ,
केराका दाम्चा जस्ता स्वाभिमानमा
‘दक्षिण’कोले बाराम्बार परिक्षण गर्छ
छ्याक् छ्याक्….छ्याक् छ्याक्
अँगालोभरिका उष्णताहरुले
कुना-काप्चा
सेकाउँदै ‘कान्छी’
एउटा छेउमा उभिन्छे,
ढुङ्गा चपाउने बैँशहरु
डण्डामा गाभेर
तनक्क ढोकाको आसपास
जोश उभ्याउँदै ‘बहादूर’
देशलाई उकेरा दिन्छ,
ख्वै ?
हाँस्छन् कि रुन्छन् !

तर,
गल्लीमा
भीर पाखामा
पहाडका दुल्काहरुमा
होटेलका रछ्यानहरुमा
सेलूनका हेडटवहरुमा
गेटमा, डोरमा, ढोकामा
अविच्छिन्न लम्पसार
हङकङको मेरो नेपाल ।

लाचार नीःसार समयहरुभित्र
लगातार बलात्कृत आत्माहरुमा
बारम्बार हीनताको स्खलन हुन्छ,
साहित्यकारहरु बीबीक्यू चपाउँदै
अभिमान उघ्राउँछन्,
उतैका ‘दक्षिण’ आउँछन्
उसैगरी नँग्याउँछन्, चिथोर्छन्, रगड्छन्,
स्वाभिमान मरेका आत्माहरु,
अहा ! कस्तो राम्रो सिरियल ।

खण्ड खण्डमा विखण्डित
सतासझैँ किनारा परेको
‘ने’ गुमाएर आघातले पालिएको
मर्लान्त रहरहरुले झ्याँग्गिएको
कण्डमभित्रको वीर्य जस्तो
हङकङको मेरो ‘ने पाल’ ।

लेख्न मन लागेको छ…

2010-04-26T00:58:00.000-07:00

Swapnil Smriti

Source: Write's facebook account.
संयुक्त कविता सङ्ग्रह आस्थाको विम्ब झण्डै एक महिनादेखि मेरो कोठामा थन्किएको छ । समीक्षार्थ यसलाई पढेर टिपोट गरेको पनि झण्डै दुई हप्ता भएको छ । तर म यसलाई पहिले लेख्ने कि अन्यलाई भनेर दोधारमा छु । किनकि मलाई राम्रा लागेका अन्य कृतिहरु 'क्यू'मा लागेका उहिले नै हुन् । प्रगति मुकारुङको वादी विज्ञप्ती पूर्ण इन्फादाको अभिलेख अवशेष मिजास तेम्बेको अर्थ अवतरण केशव सिलवालको धारिला मानिसहरुलगायत थुप्रै थाक कृतिहरु थान्को लागेर बसेको धेरै भएको छ ।
भूपिन ब्याकुलको हजार वर्षको निद्रा प्रकाश छाङ्छा राईको पुल तरेपछि हराएको मान्छे गीतसङ्ग्रह ईश्वर चाम्लिङको स्पन्दित प्रवाश नरेश नातिको बाटो खोज्दाखोज्दै कुल रुनाहाङको रिसिया अर्को नाहाङको र प्रकाश आङ्देम्बेको नाटक सङ्ग्रह सृष्टिप्रलयको सङ्घारमा…।अरु पनि उल्लेखनीय कृतिहरु सप्रेम प्राप्त भएका छन् यिनीहरुमाथि कुनै न कुनै कारणले मैले लेख्नु छ ।

अघिल्लो महिना मैले ४२ केजी किताब कवाडीमा बेचेको थिएँ त्यसमा भरसक 'राम्रा र हाम्रा'जति किताब जोगाएँ । त्यो किताबमाथिको न्याय पक्कै थिएन तर मेरो ठहर खराब किताब पढ्नु खराब लेखनतिर अग्रसर हुनु हो । कमजोर किताब पढ्नु कमजोर लेखनतिर अग्रसर हुनु हो । त्यसैले ती किताब बिक्री गरेँ र आएको दामले मनपर्ने अर्को किताब किनेँ । त्यस किताबमाथि पनि बोल्ने मन छ लेख्ने सुर छ तर सुर गर्दागर्दै त्यो कृति कतै 'पुरानो' भइसकेको हो कि जस्तो पनि लाग्छ । त्यसैले लेख्नु भनेको छिटो लेख्नु पनि रहेछ ।

म लेख्न सिक्दै गर्दा बीचमा लेख्नै छोडिदिएको लेखक हुँ । लेखनमा 'जबर्जस्ती' गर्न मन पर्दैन । लेख्न छोडेको चार वर्ष बितिसकेको छ । २०६२ सालमा प्रकाशन भएको कविता सङ्ग्रह रङ्गैरङ्गको भीर पढेर धेरैले प्रशंसा गरे ती प्रशंसा धेरै त सहानुभूति थिए र थिए प्रशंसाका भोकाहरुले ऋण लगाएका । ती प्रशंसामा कुटनीतिको गन्ध पनि पाउँथे म । तर त्यैकारणले लेख्न छोडेको चाहिँ होइन मैले ।

केही दिनअघि बरिश्ठ समालोचक डा। गोविन्दराज भट्टराईज्यूको निवाशमा कामवश म पुगेको थिएँ उहाँले भन्नुभो 'लेख्नुपर्छ लेखनमा पाँच वर्षको अन्तर आए लेखक मर्छ ।' उहाँका कथन कृति प्रकाशनको अन्तरा पाँच वर्ष भयो भने कसको पाण्डुलिपि चोरेर ल्यायो भन्ने आरोप लाग्छ भन्ने थियो । केही दिनअघि चर्चित कवि मन्जुल दाइसँग भेट भो उहाँले भन्नु भो 'आउँदा मात्र लेख्ने होइन कवितालाई बोलाउनु पनि पर्छ ।' लेखक कसरी लेख्छ सायद यस प्रश्नको जवाफ छ त्यहाँ ।

तर मलाई अझै ढिपी गर्न मन लाग्छ लेखक किन लेख्छ ? मेरा अनन्य मित्र धर्मेन्द्रविक्रम नेम्बाङका कृतिहरु पढ्छु, लाग्छ लेखन बेकार छ । कमसेकम मैले चाहिँ लेख्नु हुन्न । भाइ चन्द्रवीरको साहित्यिक रिपोर्टिङको धपेडी देख्छु, लेखक चुप लागेर बस्नुहुन्न । दाजु समदर्शी काइँला दुवइमा छन् फेसबुकमा साहित्य-क्रान्ति गरिरहेका छन् । विमिल जी उदयपुर पुगेका छन्, चेवन श्री रङ्गवादको व्यानरमा तर्कवादको दार्शनिक उल्कापात गरिरहेका छन् । प्रकाश आङ्देम्बे फेसबुकमा लेख्छन् 'कवि जी कता हराएको क्याविनतिर हो मलाई पनि लैजानु है ।' यस्तै भए पनि प्रकाश लेखिरहेका छन् । के लेख्नु जीवन हो ? सायद म यो सिद्धान्तसँग अब धेरै सहमत छु ।

केही साथीहरुले हल्ला फैलाएका छन् 'स्वप्नील बिगि्रसक्यो उसले लेख्दैन ।' हल्लाको पनि निकै असर पर्दोरहेछ । किनभने जो भेट्यो उसैले मलाई सोध्छ, आजकल कतातिर हो भेट नै हुँदैन । धेरैले त नामै स्वर्गीय त्यस्तै हो नि भनेर पनि उडाउँछन् । मलाई लाग्छ उनीहरु लेख्नुलाई चानचुने कुरा ठान्छन् । तर मलाई त्यस्तो लाग्दैन, लेख्नु कहिलेकाहीँ इतिहासमा अनिवार्य भएर आउँछ त्यतिखेर खुट्टा कमाउनेहरु अन्यबेला सामान्यत प्रशस्त नै लेख्छन् । म त भन्छु, राज्यले जब तिम्रो लेखको छाँटकाँट गर्नथाल्छ त्यतिखेर लेख, अरुबेला त जसले पनि लेख्छ ।

म आजकल निकै व्यस्त छु किनभने फुस्रद नै फुस्रद छ । साथीहरु भन्छन् फुस्रदमा लेखेको उपन्यास कविता कथा…मलाई लाग्छ फुस्रदको अर्को नाम लेख्नु होइन । तर जोजो लेखिरहेका छन् किताब निकालिरहेका छन् बजार धाइरहेका छन् अखबारका हाउसमा ट्वाइलेट गएका सम्पादकलाई ढोकानेरै जुत्ता बोकेर कुरिरहेका छन् उनीहरुप्रति मेरो सम्मान छ । किनभने उनीहरुले के लेखिरहेका छन् नलेखे पनि म पढिरहेको छु । नबुझे पनि टाउको हल्लाइरहेको छु । उनीहरुले नलेखे साहित्य कसरी अघि बढ्छ ?

म्यािक्सम गोर्कीले कहिँकतै भनेका छन् संसारमा एउटै मात्र कथा लेखिएको छ अन्य लेखकले त्यसैलाई दोहोर्याइरहेका छन् । धेरै कृतिहरु पढ्दा मलाई यस्तै लाग्छ पहिले नै कतै लेखिसकिएका हुन् कि ! गोर्कीसँग सहमत हुने-नहुने कुरा एक ठाउँमा छ अर्को अति पनि छ कसैले नलेखेको लेख्ने दुश्साहस त्यो कतिको सम्भव छ त्यो त लेख्नेलाई सोध्नुपर्छ । मैले कवि कुमार लिङ्देनको एउटा कविता पढेको थिएँ इतिहासको पन्नामा चेप्टिएर मरेरे िझंगाको अमर हुने इच्छा । यो प्रसङ्ग जोड्नुको अर्थ हो कतिपय लेखक इतिहासमा अमर हुने चाहनामा लेखिरहेका छन् । मलाई लाग्छ त्यसरी लेख्न खोज्नु सबैभन्दा खत्तरनाक कुरा हो । मरेपछिसमेत अमर हुने चाहना राख्ने वर्तमानमा पक्कै पनि बढ्ता स्वार्थी नै हुन्छ । लेखेपछि अमर भइन्छ भन्ने सामान्यतया केटाकेटी लेखकलाई दिइने भ्रम हो । यो जबर्जस्ती लेखक हुने कुरा हो । लेख्दैमा कोही लेखक हुने पनि होइन नलेख्दैमा कोही अमर नहुने पनि होइन 'अमर' भन्ने आगामी समयको खाँचो र 'मेमोरी पावर'मा भर पर्ने कुरा हो ।

मलाई लाग्छ लेखन एउटा बाध्यता हो । जब नलेखी नसक्ने भइन्छ मान्छे तब लेखिन्छ । अनूभूतिको उत्कर्ष लेखन हो । कुनै पनि निष्कर्षको अभिलेखीकरण व्याख्या पुष्ट्याइँ नै लेखन हो । तर लेखन अहिले मानवीय इच्छा चाहना रणनीति व्यापार राजनीतिलगायत धेरै पक्षसँग जोडिएर आएको छ । नियोजित लेखनको बोलवाला बढ्दै आएको छ । लेखनमा इमान्दारिता देखिएको छैन । वर्तमानलाई इमान्दार लेख्नु नै आगामी पुस्तालाई सही अभिलेख दिनु हो । रणनीतिकतवरले लेख्नु अथवा झुटो कुरा लेख्नु जाली तमसुक लेख्नुजस्तै हो । त्यो कुनै दिन पाठकले अवश्य च्यात्छ ।

म हङकङ भइसकेछु

2010-04-05T21:26:00.000-07:00

-Hangyug Agyat

Courtesy:www.bagaicha.com

सातिन र हेप्पीभ्यालीमा दौडिने

बाजीको घोडाजस्तै

अथवा जमिनमुनि दौडिने

रसआवरको रेलजस्तै

यो एसियाको विश्वसहरमा

श्रम बेच्न दौडेको पनि

थाहै नपाई

एक दशक भएछ
र हिजो बेलुकी
जब माया सेलुनमा

ऐना अगाडि उभिएँ

तब देखेँ

फुल्न थालेका रहेछन्

कनसिरीमा कपालफूलहरू

ओहो ! देश फर्किन्छु भन्दाभन्दै

म त हङकङ भइसकेछु,

ताइमोशान र मंकीहिलको जङ्गलमा
चासोक, साकेवा र ल्होसार मान्दामान्दै
बिबिक्यूमा पोलिपठाइएछ उमेरको पखेटा
इन्डियाक्लव र कङ्गनको बफेमा
पुलाउ र पर्ककरी पस्किादापस्किदै
कतिबेला रित्तो पारिएछ मस्तिष्कको प्लेट
कतिबेला रेड वाइनले कुल्ला गरिएछ
आदर्शको फट्फटाइरहने जिब्रो
कतिबेला बियरले पखालिएछ
देशको तस्बीरलाई मनको कुनाबाट र
कतिबेला टोस्ट गरिपठाइएछ कायाकल्पको नाममा
आफ्नो सर्वहारा पृष्ठभूमिको गरूङ्गो मुट्ठी !

ओ, मेरा साथीहरू हो,
युनलङ थियटर र चुनवान टाउनहलमा होस्
अथवा कम्युनिटी हल यायातेइमा होस्
थाहै नपाई मैले बिर्सेछु
मेरो रगत, पसिना र आँसु ! अथवा,
नाचघरमा कम्मर मर्काउँदामर्काउँदै
कतिबेला भुाडीले आकास ताक्न थालेछ
र आँखाका चेपबाट
रेखाहरू तन्किन थालेछन्
मार्कसिक्सको सपनाबाट ब्यूँझेर
हिजो बेलुकी
जब उभिएँ माया सेलुनमा
तब देखेँ घामले डढेको
आफ्नो दिक्कलाग्दो अनुहार
ओहो ! देश फर्किन्छु भन्दाभन्दै
म त हङकङ भइसकेछु,

ओ, मेरो देश
म हङकङ भइसकेछु
तेसैले मेरो काखीमा हिजोआज
डुङ्डुङ्ती समुद्र गन्हाउन थालेको छ
मेरो नङमा गन्हाउन थालेको छ
लापसाप
मेरो हातमा गन्हाउन थालेको छ
इनामेल
मेरो ढाडमा गन्हाउन थालेको छ
बासीभात
मेरो खुट्टामा गन्हाउन थालेको छ
बाह्रघण्टा
मेरो मुखमा गन्हाउन थालेको छ
तिउलेलम्बू
मेरो छातीमा गन्हाउन थालेको छ
नेपोइः
हो, म हङकङ भइसकेछु !
मेरो सिङ्गो शरीरमा
गन्हाउन थालेको छ आइडी,

तेसैले ओ मेरो देश
अब इमेल नगर तिमी
नपठाऊ तिम्रा दुःखहरू
यहाँ तिम्रो गोर्खा छोरा
यहाँ तिम्रो कवि छोरा
हङकङ भइसकेको छ
र तिमीले
लाहुरेको गफमा सुनेजस्तो
यो हङकङ साँच्चैमा सुन्दर
र सुखी छैन,

यहाँका अग्ला भवनहरूमा
धेरै होंचा विचारहरू बस्तछन्
यहाँका सफा सडकहरूमा
धेरै फोहरी नियतहरू हिँड्दछन्

तेसैले ओ मेरो देश

तिम्रो इमेलको जवाफमा

म सुखहरू पठाउन सक्दिनँ

म शान्तिहरू पठाउन सक्दिनँ

मात्र पठाउन सक्छु

अहङ्कार, इर्ष्या र जलनहरू !

हो, कति चाँडै

म हङकङ भइसकेछु

देश फर्किन्छु भन्दाभन्दै

देशको नामै बिर्सिसकेछु

म त हङकङ भइसकेछु

म त हङकङ भइसकेछु ।

GUFF-GAFF WITH A POET (2)

2010-02-17T21:48:00.000-08:00

1. Name- Umesh Rai "Akinchan"
2. Place of Birth- Babiya Birta V.D.C.-2,Gohigada,Morang
3. Contact Phone or Email- umeshakinchan@hotmail.com
4. Published Works- 'Ek sagar,Dui tara'
5. What genre/s do you prefer to read?
I prefer to read poetry and fiction.
6. Who are your favorite Nepali/English poets?
Bhupi sherchan,Bairangi Kaila,sharawan Mukarung,Ramesh Kshitiz,
Pablo Neruda, T.S. Eliot

7. Which are the books that have touched you deeply?
I am touched by various books which are as follows:
My name is red/sirisko ful/Arko Sanjh Parkher sanjhma/Jeevanko laya
8. The book you would like to read again and again.
Sirishko Ful
9. What excites you to write poems?
Situation which touched my heart and struck my mind
10. How would you define a poem?
Poem is song of life, can be heard everywhere but can't be sung by everyone.
11. Simple poems or abstract poems…
I have craftsmanship of both so I love both based on plot of poetry.
12. Till date, about how many books on poems are read by you?
About 100 books, actually I prefer read to write.
13. Prefers to read Nepali or English Poems?
English
14. What characteristics the good/beautiful poems must possess?
I think it should embody beautiful presentation on heart touchy subject matter.
15. The one thing you love about yourself.
Studious and lovely nature
16. The one thing you hate about yourself.
Short tempered manner
17. The unforgettable moment/incident in your life
My first meeting with my wife Kala Rai in Hongkong…about seven years ago
18. (Actress) Rekha Thapa or (Writer) Parizat… …………..of course, Parizat
19. Mother Teresa or Princess Diana… ……. Mother Teresa
20. Any dream project in writing field.
I have dreams to write beautiful novels.
21. Prizes/Honors… Many First prizes in various poetry competitions

'जननी,जन्मभूमिश्च.....'

2010-02-14T21:15:00.000-08:00

Umesh Rai,बिराटनगर
Courtesy: http://www.bagicha.com/

किन लिएर जाँदैछौ
भाइ ?
त्यो नेपालको नक्शा जडेको
किताब

योजना आयोगको फाइलमा
आधा नेपाल मात्र अटायो त
के भयो ?

यो हावामा छरिएको सुगन्ध
यो माटोमा टाँसिएको पितृ-प्रेम
आमाको समाधीस्थलझैं प्रिय पहाड

सबै-सबै हाम्रैं त हुन्

अनि किन
लिएर जादैछौं भाइ?
माटोलाई अति आवश्यक
घाम र जूनजस्ता
तिम्रा दुई ओजस्वि आँखाहरू

पौरख गर्नलाई
पुर्खाले आर्जेको छानो
साँघुरो भयो त
के भयो?

यो देशसँग भएको न्यानोपन
यो देशले दिनसक्ने अबसर
यो देशले दिन बाँकी सम्मान

सबै-सबै हाम्रै त हुन्

क्षितिजको नाङ्गो रुखसँग
छायाँ मागेर
आफ्नै जस्तो अनुहारसँग
टाढा भागेर
उपलब्धिको
कस्तो इतिहास लेख्ने
छापाखाना
खोजिरहेछौ भाइ ?

कलेज प्रथम भएर
तिमीले पाएको विशिष्टता
कविता प्रतियोगितामा प्रथम भएर
तिमीले बनाएको चिनारी
हाजिरी जवाफमा देखिएको
तिम्रो विलक्षणता

यी र यस्ता
तिम्रा उज्याला परिचय
समुद्रको नुनिलो पानीमा
किन मिसाउन जादैछौं भाइ ?

पृथ्बीको पल्लो छेउ टेकेर
जित्छु लाग्छ भने दुनिया
पुर्खाहरूले
उहिल्यै-उहिल्यै
गोर्खालीको परिचयमा
जितिसकेका हुन संसार

हामीले त
जित्न केवल बाँकी छ भाइ,
भोक
अशिक्षा
गरिबी
अनि बनाउन बाँकि छ
समृद्घ
आधुनिक
न्यायपूर्ण नेपाल ।

कविताको फौदारी

2010-02-14T21:11:00.000-08:00

Courtesy:www.bagicha.com

मान्छे खतरनाक नभए पनि
ती अग्लाइएका पर्खालहरू
नभत्काइकन स्वात्तः आफै होचिदैनन्

अब, यहाँ कविताको फौदारी चल्दछ

हरेक पर्खाल,
असुरक्षित समयले उमार्छ
त्रास-सन्त्रास बुनेर पर्खाल उभिन्छ
र, अनिष्ट भयमा पर्खाल बाँच्दछ

म यसो भनेर पनि भान्दिनँ
तिमी यसो भानेर पनि नमान
तब,
जाति सक्छौ उमार ग्रेटवाल तिमीभित्र
म
तिम्रो मनलाई कविता तुवाउँछु

तिमी,
आफूलाई धर्मले बार या
मन्त्र, ऋचा, शब्द, वाणी, अक्षरहरूले घेर
तै, तिमी कविताबाट सुरक्षित छैनौ
हुनेछैनौ अनन्तकालसम्म
चाहे भाग
काशी तरी भाग
मेरो टेवैबाट भाग

तिमी तिमीभन्दा टाढा पुगे पनि
तिमी तिमीछोडी अन्त कतै लुके पनि
म
तिम्रो मनलाई कविता छुवाउँछु

जात
धर्म
वर्ग
वर्ण
जे-जस्तो जोडेर गाह्रो अग्लाए पनि
कविताको सर्वोच्चता आँक्न सक्दैनौ
तिमी राजा
देउताभन्दा पनि ठूलो
अरु कोही नै भए पनि
कविताभन्दा प....र कालजयी हुन सक्दैनौ
अब, हार स्वीकारेर
ती तिम्रा अघिपछि
अहम्ले ठडिएका पर्खालहरू
स्वयम्ले भत्काएर
तिमी
कविता सामु आत्मसमर्पण गर
म,
तिम्रो मनलाई कविता छुवाउँछु

ती तिम्रा मस्तिष्कनेर
हुर्केका झ्याँगिएका हात्तीबारहरू
तिम्रो मुटुभरि उमारेका घँगारु-काँडाहरू
सप्पै सप्पै मासे हुन्छ
किनभने,
कविताभन्दा कदापि मान्छे खतरनाक हुँदैन

मान्छे खतरनाक नभए पनि
ती अग्लाएका पखौलहरू
नभत्काइकन स्वात्तः आफै होचिदैनन्

कवि र राजनीतिज्ञको दुनियाँ

2010-02-10T21:36:00.000-08:00

सीताराम अग्रहरि

कुखुरी काँ/बासी भात खाँ ।
खोई मेरो बासी भात ? गोदामले खायो ।
खोई गोदाम ? साहूले लुकायो ।
खोई साहू ? राहू कहाँ गयो ।
खोई राहू ? अँध्यारोमा पस्यो ।
खोई अँध्यारो ? कविले देख्यो ।
खोई कवि ? कविता लेख्न बस्यो ।
खोई कविता ? सकियो ।
-विमल निभाः आगोनेर उभिएको मानिस)

बासी भात, गोदाम, साहू राहू र अँध्यारोको मर्म कवि, लेखकले नै किन गहनतापूर्वक अनुभव गर्दछन् ? ब्रतोल्त ब्रेख्त पनि भन्दछन्, सत्य यो हो कि म अँध्यारो समयमा बाँच्दछु ।" हो यही फरक छ कवि र राजनीतिज्ञमा । राजनीतिज्ञले अँध्यारोलाई उज्यालो देख्दछ विशेषगरी डाडु पन्यु उसको हातमा हुन्छ, जब ऊ सत्तामा हुन्छ । हुन त चारण कवि, लेखकहरू पनि कम हुँदैनन् । तर सच्चा कवि, लेखक साहसी, संवेदनशील तथा समाज र समयका सारथि हुन्छन् । निर्भिकता तथा इमानदारीका कारण उसले सत्य लेख्न, बोल्न साहस गर्दछ । यस्तो छ काल जहाँ सबथोक छ भग्न/या फेरि साराका सारा छन् नग्न -उदय प्रकाशः कूट) प्रख्यात लेखक यशपाले कति सही भनेका छन् कि प्रेमचन्द्रले आˆनो अमरकथा 'कफन' -कात्रो) मा जुन माधव र घीसूको चित्रण गरेका छन् । गान्धीले त्यसको कल्पनासम्म गर्न सक्तैनथे ।

चर्चित जनकवि फेडरिको गार्सिया लोर्काले मृत्युको बारेमा सटीक टिप्पणी गरेका छन्,

"मृत्यु Û त्यो हरेक चिजमा पस्दछ । स्थितिप्रज्ञता, मौन र निर्भरता उसको पूर्वाम्यास हो । त्यो एक महान् बिजेता हो । मृत्यु त्यसबेला आरम्भ हुन्छ जब हामी सुस्ताइरहेका हुन्छौ ।" मानिसभित्र विद्यमान मृत्युलाई जति तीव्रतापूर्वका साहित्यकारले अनुभव गर्छ त्यति राजनीतिज्ञले गर्दा हो भने समाज जेटको युगमा गोरुगाडाको गतिमा पक्कै बढ्दैनथ्यो । लोर्का 'डीप सङ्ग एण्ड अदर प्रोज' मा लेख्छन्, "मेरा मित्र म निर आएर भन्थे, म प्रसिद्ध हुन थालेको छु तर मलाई यी सबै राम्रो लाग्दैनथ्यो । मेरो नाम हरेक सडक र चौबाटोमा -पोस्टरमा) थियो । .........मलाई लाग्थ्यो कि म भीड सामुन्ने नाङ्गो छु ।"

तर विशेष गरी राजनीतिमा यही नाङ्गोपन प्रतिष्ठासूचक बन्न जान्छ । जो जति नाङ्गो हुनसक्छ त्यति नै प्रतिष्ठित । जो जति संवेदनशून्य हुनसक्छ उति नै सफल । प्रतिष्ठाको मापदण्ड खोक्रो शान एवम् सम्पन्नताको मापदण्ड खोक्रो उपलब्धि, बाहृय चमकदमक, आडम्बर, झूठा आत्मतुष्टि बढ्दै गएको समाजमा एउटा सच्चा कविको दर्द सुन्ने फुर्सद कसलाई हुन्छ ? हुन त कविहरू पनि कुनै अर्को ग्रहका प्राणी होइनन् । राजनीतिक विकृतिविरुद्ध तीखा व्यङ्ग्यवाण बर्साउने साधक स्वयम पथभ्रष्ट राजनीतिज्ञका सामु प्राज्ञ पद कृपा पाउन जब सास्टाङ्ग दण्डवत् मात्र होइन ढोका ढोका चहार्न थाल्छन् अनि विचराहरू माथि दया बाहेक के लाग्छ ? अँध्यारो देखेर पनि अँध्यारोसँग नतमस्तक हुनु कवि विवशता हो वा मात्र एक मानवीय दुर्वलता ? तथापि आˆनो प्रसिद्धिमा समेत प्रसन्नताको अनुभूति नगर्ने र कविकुल तथा झूटा शान, व्याख्यान सहज भ्रम, भ्रमणहरूलाई पनि 'ठोस' एवम् महान् उपलब्धि बताउने राजनीतिज्ञकुलमा तात्विक अन्तर त छ नै । त्यो अन्तर संवेदनहीनता र इमान्दार अनुभूतिबीचको हो । रोम निरोको पालामा मात्र जलेको छैन । हरेक समाजका रोम आ-आˆना निरोहरूका बेइमानी र स्वार्थका कारण जल्ने गरेको छ, जलिरहेछ । नेपाली समाज पनि यो कटुयथार्थबाट मुक्त छैन । फरक यति मात्र छ कविकुल आत्माले बोल्दछ राजनीतिकर्मी कूट, झूट र कृत्रिमतामा खेल्दछ ।

सचिन तेन्डुलकरले हालै आˆनो खेल जीवनको तपस्वी २० वर्ष पूरा गरे । केही चोट, केही व्यवधान, केही विफलता, केही कटुता समेत आयो उनको सफलताको मार्गमा । उनी महान् खेलाडी हुन शङ्का छैन । त्यो भन्दा पनि उनी महान् व्यक्ति हुन् । उनले चाहेको भए जीवनभरि कप्तान बनिरहन्थे अथवा धेरै वर्षसम्म नेतृत्व गरिरहन्थे । तर उनले त्यो गरेनन् । उनको कप्तानीले गर्दा भारतको प्रदर्शन र स्वयम् उनकै साखमा असर पुग्न थाल्यो । स्वेच्छाले कप्तानी परित्याग गरे । पुनः कप्तान हुनसक्ने अवसर आउँदा पनि लोभ गरेनन् । जुनियरको मातहतमा पनि खेलिरहे । उनको लागि कप्तानी अथवा नेतृत्व सोख नभई आˆनो साख र मुलुकको प्रतिष्ठा ठूलो कुरा थियो । यहाँ भने उल्टो छ । कप्तानीबिना कोही बाँच्न नसक्ने राजनीति यस्तै दिशामा गइरहेको छ । राजनीतिक कप्तानले बढी दावी गर्नुपर्नर्े बढी बकबक गर्नुपर्ने जबकि जनतालाई बढी परिणाम चाहिन्छ । हो दबाब छ, जसले नेतृत्व गर्छ त्यसमाथि दबाब हुन्छ नै । तर कप्तानीबिना बाँच्नै नसकिने यो कस्तो मनोविज्ञान विकसित भइरहेको

छ ? गाँन्धी कुनै मन्त्री, प्रधान, राष्ट्रपति नभइकनै राष्ट्रपिता हुन पुगें । जयप्रकाश नारायण, विनोवा भावे विना सत्ताका लोकनायक र सन्त भए । इतिहासका पानामा अमिट छाप छोड्न मार्टिन लुथर किङ्गले कुनै हिंसक अभियान छेड्न परेन । सत्ता स्वीकारे पनि सत्तामोह अस्वीकार गरेकै कारण नेल्सन मन्डेला विश्वभरि श्रद्धाका पात्र भए । नेपालमा समेत रामराजाप्रसाद सिंहले 'आई एम नट अन सेल' -म बिक्रीमा छैन ) भनी राजा महेन्द्रद्वारा प्रस्तावित प्रधानमन्त्री पद अस्वीकार गरेकै हुन् । लौहपुरुष गणेशमान सिंहले पनि राजा वीरेन्द्रद्वारा प्रस्तावित प्रधानमन्त्री पद नखाएकै हुन् । राजनीतिमा पनि केही अपवाद छन्, सत्ता सबथोक होइन ।

गिरिजाबाबुलाई सरकारले अहिले नोवेल पुरस्कारको लागि सिफारिस गर्योन । प्रश्न छ, यति ढिलो किन ? सिङ्गापुरमा भर्ना हुँदा, आˆना पार्टीबाट एक्लिँदा समेत खेल खेलिदिने उहाँको क्षमताको मूल्याङ्कनस्वरूप कतै यो निर्णय आएको त होइन ? अर्को पाटो के छ भने गिरिजाबाबु चुक्नुभयो । शाही सत्ताविरुद्ध आन्दोलनका साहसी महानायकले सत्ताको मोह, महìवाकाङ्क्षालाई ठक्कर हान्ने साहस जुटाउन सक्नुभएन । अग्रगमनका अगुवा, समग्र मुलुककै अभिभावक बन्न सक्नु भएन ।

हुन त एउटा व्यक्तिलाई सबै दोष दिएर हुँदैन , राजनीतिका प्रायः सबै खेलाडी चुकेका छन् । अझ कटुता बढी नै रहेको छ । दिशाहीनता झांगिदै, जटिलता बढ्दै गइरहेको छ जब कि समस्या त्यति गम्भीर छैन । समस्या पदलोलुपता र महìवाकाङ्क्षा हो । राज्यको पुनसंरचना, सङ्घीयताको प्रश्नले अवश्य गम्भीर र इमान्दार बहस खोजेको छ । तर डा. चैतन्य मिश्रले जातीय सङ्घीयता नेपालको हितमा छैन भन्नु र सुजाता कोइरालाले पञ्चायती संरचना अनुकूल हुने खालका टिप्पणी गर्नुमा फरक छ । आजको नेपालमा समस्याहरू ललिपप वा लहडमा समाधान हुनसक्दैन । नयाँ नेपाल पुराना विचारले चल्न सक्दैन । अफशोच नेताहरू अझ कोठे खेलमै व्यस्त छन् । तिनलाई चिन्तक, साधक, श्रष्टाहरूको सिर्जनात्मक सुझाव सुन्ने, सोच्नेसम्म फुर्सद छैन । सप्तरीमा शीतलहरीबाट एक दर्जन मानिस मर्छन, ती को हुन् ? दलित, महादलित, महागरिब Û जोसँग जाडो छल्नेसम्म सामथ्र्य साधन छैन । देशका नेता 'म्युजिकल चेयर रेस ' मा निमग्न छन् । तराईका नेता गाडीमाथि गाडी सुविधा थप्दै राजधानीमा रमाइरहेका छन् । र तिनका जनता, सच्चागण जाडो थेग्न नसकी मृत्युवरण गर्न विवश छन् । साँच्चिकै गणतन्त्र, जनतन्त्र आइसकेकै हो ? एक कविले यस्तो सोच्यो भने 'गणपति' ले सुन्लान् ?

लेख्ने 'मुड'

2010-02-10T21:34:00.000-08:00

सुषमा मानन्धर

फाट्टफुट्ट देखिने आफ्ना रचनामा समेत पनि अल्पविराम लागेकाले होला, हालैमात्र एकजना शुभचिन्तकले भेट्नेबित्तिकै सोधिहाले, "लेख्न छाड्नु भयो कि के हो ? अचेल पत्रिकातिर देखिनु हुन्न ।" हिसाब गरेंँ, हुन पनि नयाँनौलो नलेखेको पनि महिनौँ भएछ । लेखिएका पुराना रचनाका केही स्टक कतै कुनै पत्रिकाको सम्पादकज्यू कहाँ पालो कुर्दै होलान् । रचनाबारे सोधपुछ गर्दा, "हो आएको छ, हेर्दैछु" भन्ने खालको उहाँहरूबाट पाइने आश्वासनले कुनै दिन उहाँहरूले हेर्न छाडेर छाप्नु पनि हुनेछ भन्ने सुखद पखाइमा बसेकी छु ।

औँलामा गन्न सकिने पाठकले मात्र भए पनि मेरा लेखाइको हेक्का राख्दा रहेछन् भन्ने कुराले निकै हषिर्त मात्र तुल्याएन अपितु नयाँ लेख्नका लागि ऊर्जा पनि थपिदियो । सम्भवतः धेरै दिनपछि लेख्न खोजेकीले होला, कुन विषयमा कहाँबाट कसरी लेख्न थाल्ने ? निधो गर्नै सकिँन । पत्रपत्रिकातिर नियमित लेखिरहनु हुने लेखकको क्षमता, भावप्रवाह, समय र मूडको सामञ्जस्य देख्दा डाहालाग्छ । तिनका जस्तो आफ्नो भने लेख्नका लागि समय र मूूडको कुुनै तालमेल नै मिलिरहेको हुँदैन ।

समयाभावको गुनासो मसँग हमेशा रहेकै हुन्छ । भन्नेले 'नाच्न नजान्ने आँगन टेढो' पनि भन्लान् तर 'लेखिनौँ' भन्नेमा मैले प्रायः यो गुनासो गरेकै हुन्छु । हुन त अफिसभित्र छिरेर म जस्तो कर्मचारीले १० देखि ५ को समय सीमामा काम, कम्प्युटर र क्लासका भारीमुनि आफ्नो व्यक्तिगत अभिरुचिका कुरा लेख्नको निमित्त उपयुक्त समय खोज्नु आफ्नो पेसासँग अन्याय हुन्छ वा हुँदैन, त्यो अर्कै कुरा हो ।

धेरैपल्ट अनुुभव गरेकी छुु, लेख्नका लागि मनैदेखि लेखूँलेखूँ लाग्ने 'मूड' नबनेसम्म मनग्गे समय पाउँदा पनि कलमले 'क' पनि लेख्न नसकिने रहेछ । यो मूड र समयबीच शायद पूर्वजन्मदेखि नै वैरभाव रहँदै आएको हो, एउटा साथमा हुँदा अर्को ठ्याम्मै देखा पर्दैन । मलाई मात्र होइन शायद अधिकांश लेख्नेलाई पनि यस्तो अनुभव हुँदो हो । 'मूड अन' हुँदा दिमागमा छताछुल्ल भाव भरिएका हुन्छन्, कहिले लेखूँ भन्ने हतार हुँदाहुँदै पनि उपयुक्त समय नभेटिएर ती भावना बाफिएर पानी सुकेसरि सुक्छन, हात लाग्छ 'भागनास्ति सुन्ना' । बाटो, बजारमा हिँडिरहँदा र कहिले काहीँ कामको बेफुर्सदिलो समयसमेतमा पनि लेख्ने विषय र भावना ध्ााराप्रवाह उम्लिरहेका हुुन्छन्, जसलाई शब्दमा उतानर्ुु त्यो बेला असहज मात्र होइन अफ्ठ्यारो पनि हुुन्छ । कुुनैबेला लेख्नकै लागि भनेर निस्पिmक्री समय निकाल्दा र पाउँदा पनि मूड बनिरहेकै हुँदैन ।

एकपल्ट कम्प्युटरमा काम गर्दैै थिएँ, गजबको आइडिया आयो । यस्तो फुर्ने वित्तिकैका तात्तातो विचारलाई कतै नउतारे त्यो एकैछिनमा स्यालको सिङझैं हराउँछ । लेख्न तयार परेकी मात्र थिएँ, अकस्मात झ्याप्प बत्ती -लाइन) गयो । विच्छुकै पर्योक । दिक्क लाग्यो । मनमनै प्राधिकरणलाई गाली पनि गरेँ । कम्प्युटरको स्त्रिmन जस्तै दिमाग पनि अँध्यारो भयो । जब लेख्ने मूडमा हुन्छु, केही न केही यस्तो भएकै हुन्छ । चिउँडोमा हात लाएर सोच्दै थिएँ । अफिसमा एक जना बहिनी एउटा चिठी लिएर कोठामा आइपुगिन् । दुई/चार चोटी उनले मलाई यसरी नै घोत्लिँदै गरेको भेटेर होला, भनी पनि हालिन्- के हो म्याडम, तपाईंलाई जत्तिबेला पनि टोलाइरहेको देख्छु नि Û उनले फेरि अन्यथा सोचेर बखान लाउलिन् भनेर स्पष्टीकरण दिउञ्जेल आफ्नो भने बनिसकेको मूड उडिहाल्यो ।

अफिसमा यत्तिकै लेख्न नसकिने रहेछ । झ्याल बाहिरको हरियाली हेर्दै लेख्ने उपयुक्त वातावरण खोज्दै थिएँ । ढोका ढकढकाउँदै दुई/तीन जना साथी आए । यस्तो चिसोमा गुफा बसेसरि के धुम्धुम्ती बसिराखेकी ? जाउँ हिँड चिया खान । उनीहरूले उठाइछाडे । पर्ख न, म एउटा झकास लेख लेख्न खोज्दैछु भन्दा पनि कसैले पत्याएनन् । लेख्न हुटहुटी लागिरहेकाले कापी बोकेर 'लाइब्रेरी' तिर लागेँ । 'स्टडीरुम'को पछिल्लो बेन्चमा बसेर लेख्ने सुरसार गरेँ । शीर्षक पनि थुप्रै दिमागमा भुन्भुनाइरहेका थिए । शीर्षकमाथि उम्लिरहेका विचारलाई एकै सूत्रमा बाँध्न भने गाह्रो भइरहेको थियो । सोच्दा सोच्दै सोचें, यही 'लाइब्रेरी'का बारेमा किन नलेख्ने ? थरिथरीका र विभिन्न कार्यालय अनि तहका कर्मचारी आउँछन् । के सबैजना यहाँ लेखपढ कै निमित्त आइरहेछन् ? कतै यो गफ गर्ने एउटा राम्रो अखडा त बनिरहेको छैन ? जोशिएर यही विषयमा लेख्ने विचार गरेँ । दुई/चार लाइन छिचोल्न पाएकी थिइँन, आफ्नै खल्तीभित्रको मोबाइल घन्कियो । लेख्ने धूनमा लाइबे्ररी बस्दा मोबाइल साइलेन्टमा राख्नै बिर्सेछँु । दुई/तीन जोडी आँखा आफूतिर घुर्न थालेपछि मोबाइल समाइ बाहिरतिर हुर्रिएँ । धेरैदिनपछि साथी अफिसमा भेट्न आएकी रहिछ । आज लेख्ने मूड चलेकै बेला साथीलाई भेट्न आउनु थियो, कस्तो संयोग ? ऊसँग गफ गरुञ्जेल पनि कहिले खाली होउ"mला र लेखुँला भन्ने आतुरी लागिरहृयो । साथी त छिट्टै फर्की तर तुरुन्तै प्रगति विवरण तयार गरी पठाउनु पर्ने काम आइपर्योह । लेख्नु पर्ने कुराका खाका दिमागभित्र बाँकी भए पनि यताउताको अल्मलमा लेख्न मन लागेन । कापी आधाअधुरै रहृयो ।

अर्को दिन शनिबार, छुट्टीको दिन । लेख्ने समय निकालिहाल्छु भन्ने सोचाइ थियो Û हत्पत बिहानको काम सकेर कलम कापी लिएर पारिलो घाममा बसेँ । अघिल्लो दिन थालेको कुनै पनि विषयमा सिलसिला जोड्न नसकेपछि नौलो विषय सोच्न थालेँ । कुनै कथा, कविता, लेख केही न केही त लेख्नुु नै थियो मलाई । नीलो आकाश हेरेँंे, एकै टुक्रा बादल थिएन । यताउता हेरें, छेउमा परेवा गुडगुड गर्दै थिए । छिमेकीका आँगनमा टन्न फूल फुलेका थिए, हेरिरहेँ तर दिमाग मानौँ खाली भाँडो थियो, जता जे हेरे पनि केही फुर्न सकेन । सोचेंँ, शायद सङ्गीत सुनेमा कुनै बिचार आइहाल्छ कि ? घाममा बसेर पुराना गीत सुन्दैथिएँं, झपक्क निद्रा लागेछ । एकघण्टा त मजाले निदाएछु । त्यतिका बेर भइसक्दा पनि एक अक्षर पनि लेख्न सकेकी थिइँन । केही सीप नलागी भएभरका आफ्ना पुराना अधकल्चा रचना निकालेँ । कुनैको फेद, कुनैको टुप्पो मिलाएर नयाँ रचना बनाउन सकिन्छ कि भनी कोसिश पनि गरेँ तर कोसिश सब ब्यर्थ । जबरजस्ती रचना गर्न खोजेर के लेखिन्थ्यो र ?

लेख्नका लागि रातको समय पनि कम्ती 'रोम्यान्टिक' हुन्छ र ? चिसो रात, ताराको माझमा टोलाउँदै लेख्नलाई थप मूड खोजिरहनै पर्दैन । राति खानापछि मूड खोज्दै म बरन्डामा निस्किएँ । तारा थिए, जून थियो, नभएको त मात्र लेख्न घच्घच्याउने जाँगर । हाइहाई आयो बरु मूड आएन । लेख्नकै लागि शनिबारको धेरै काम थाती राखेकी थिएँ । बरन्डामा उभिँदा उभिँदा अल्छी लाग्दै, निद्रा पनि लाग्न थाल्यो । जाडोले काम्न थालेकीले कोठामा सिरकभित्र घुसि्रएँ । हातगोडा चिसा हुन थालेका थिए । यो जाडोमा चिसोले आफैँ जमिसक्दा पनि मेरो लेख्ने मूड भने जमिसकेको थिएन । पाना अझै पनि रित्तै थिए । खै के पो लेख्ने हो ? á

साहित्यमनाकाशमा हङकङको प्रदूषित रुप

2010-02-01T22:21:00.001-08:00

Courtesy: www.nepal.hk
-प्रकाश के.सी.

साँझ परेदेखि नै अत्यास लाग्ने चिसो अनुभूतिहरुको एक लहरहरु मनभित्र, आँधीजस्तै चल्न थाले पनि त्यसले कविताका भावहरुमा रुपान्तरित हुन छाडेको एउटा अवधि नै बनिसकेको छ । मनमा त्यो जागरण रहेन भन्न खोज्नु ढाकछोप मात्रै होइन, वास्तविकता पनि हो । जागरण हुँदै नहुने किसिमले आम मानिसहरु बाँच्दैनन् र बाँच्न पनि सक्दैनन्, पक्कै नै । जीवनका खण्डखण्डमा चल्ने आँधीबेहरीमा आन्दोलित नहुने मनहरु मानवजातिसँग नभएको एक कठोर वास्तविकता हो तथापि, आम नेपालीहरुकै तादातमा भावानुभूतिहरुलाई ज्युँका त्युँ नै हङकङेली जीवनयापनमा रहनसहनभित्र एक आदतको रुपमा राख्ने, हङकङेली नेपालीहरुका मनभित्र भने त्यसले तदनुरुप अनुभूतिशील, विचारशील र विवरणात्मक जागरण ल्याउन नसकेको तथ्य भने हो ।

चराहरुका चिरविरहरु र कुखुराका भालेका बासाइहरुले आम हङकङेली नेपालीका समस्त विहानीहरुलाई त्यागेको वर्षौं भइसकेको छ । विभिन्न ऋतुजन्य दिनका पहिलो पवनले सो समानान्तर अनुभूतिहरुलाई यहाँका नेपालीका आम मनमा पदस्थापन गर्न छाडेको पनि वर्षौं भइसकेको छ । ‘भोलि’को एक अनाम रुप जो ‘हुनुपर्छ’ र ‘त्यसैले छ’ भनेकै हकमा भएका ‘भोलि’हरुका एक अव्यक्त आशा, सतशः पाल्ने ती आममनहरुमा त्यत्तिकै मात्रामा जीवनमा वर्तमान हालातमा बाँचिएका पलहरुसँग ‘मोह’ भएको र ती मोहहरुलाई त्यसरी नै बाँचिने प्रपञ्चको रुपमा मनमा राख्नुपरेको वाध्यता रहेको छ । निश्चय नै, मोहलाई साँच्नका लागि ‘वाध्यता’ देख्ने मननशीलतामा साहित्यभाव हुँदैन र भए पनि कारक रहँदैन ।

हङकङ बसाइको एकछत्र अवधिहरु, ‘अस्तित्वशीलता र अस्तित्वहीनता’ मध्येबाट एकको निर्क्यौल गर्ने क्रममा बितेका छन् । त्यसरी छिनोफानो गर्ने क्रममा रचनात्मक साहित्यिकताको एउटा लामो लहरहरु आम चेतनशील दिमागबाट बाहिरिएको नभई भित्रभित्रै जड भएका छन् । आफूलाई टेकाउन वा अड्याउनका लागि लहरा वा टेकोको खोजीको लागि, आम मनभित्र एक मिहीन सङ्घर्ष चलिरहेको बेलामा सिर्जनाहरु विरल पर्न जान्छन्, त्यही हुँदाहुँदै प्रकारन्तरले दिलाएको अस्तित्वको खोजीकै क्रममा मिल्ने प्राप्तिहरुले ती मनहरुलाई प्राज्ञिक चेतमा सानो दायरा दिने गरेको छ र त्यसरी अनुभूतिहरु रचनात्मक मानेमै साँघुरिएका छन् । यो हङकङको अद्योपान्त हेराइमा विरल हो र हङकङेली नेपाली समुदायमा सघन प्रतीत हो ।

विहान व्युँझेदेखि रात नपर्दासम्म र रात परेदेखि विहान नहुँदासम्म, एक रटान समयलाई उभ्याउँदै काट्ने नेपाली विचारहरुले यहाँ, पवनका कल्कलाउँदा लहरहरु, सूर्यका स्निग्ध र मलीन लालीहरु, आम आँखाहरुबाट व्यक्त कथाहरु, सुस्केराहरुमा अभिव्यक्त व्यथाहरु, हाँसोसँग सन्निपातिएका स्वच्छन्दता र स्वतन्त्रताहरु, शैलीमा दृष्टिगत जीवनहरु मथ्दैनन् र कथ्दैनन् पनि । ती यावत तपसीलमा पर्दै भावको पल्लो मोडबाट हराउन पुग्छन् । उभिएका समयहरुसँग उभिने एक लश्कर अप्ठ्याराहरुमा एउटा सानो परिवार यहाँ र त्यो तथा त्योभन्दा ठूलो अर्को परिवार नेपालमा सँगसँगै अटमटेसिएका हुन्छन् । ती अप्ठ्यारहरुमा साहित्यिकता जगाउन सक्ने घोँचाइ केही समयअघिबाट हराउँदै गएको छ । ती अप्ठ्याराहरु अहिले यहाँको सानो नेपाली परिवेशमा ‘आम’ भइसकेको छ, आमपनले कसैलाई घोँच्दैन । जस्तै, दिनको आठ, दशघण्टे लोड सेडिङ, हरेक दोश्रो वा तेश्रो दिन हुने बन्द, नेताहरुका फोस्रा आश्वासनहरु आम स्वदेशी नेपाली मनभित्र आम रुपमा प्रविष्ट भएकोले ती आम नेपाली मनहरुलाई घोँच्दैन । त्यसैले, त्यस्तै जस्तै, त्यस्ता अप्ठ्याराहरु नै आम भइसकेका हुन्छन् । नघोँचिने मनहरुबाट भावनाका उद्गारहरु निस्किँदैनन् र भावनाका उद्गारहरुबिना साहित्यिकताको सिर्जना हुँदैन । तर यो कारण सम्पूर्णतः भने होइन ।

‘हिजो’का एक संगत जो अद्यावधि ‘आज’ले आफूसँगै बोकिहिँड्न वाध्य हुन्छ भने ती ‘आजहरु ‘भोलि’का लागि अछुत हुन कदापि सक्दैनन् तर ‘हिजो’देखि आमपनमा टाँसिएको संगत, ‘आज हुँदै ‘भोलि’सम्म पनि फलदायी बन्न सक्दैन, त्यसको भने हङकङेली नेपाली साहित्यकाशमा धमिलो छाप परेको छ । यो एउटा विन्दु पक्कै हो, त्यर्सपर्यन्त लागतमा चर्चा गर्न सकिन्छ ।

जीविकोपार्जनको क्रममा समस्याहरुको खात वाषिर्क रुपमा चाक्लिँदै गएको छ । विरानो मुलुकमा सह-नेपालीहरुको साथ छुट्नु एक नियमिततामा दुःख हो भने कदम र कदाचितले पिछडिएको महशुस हुने अर्को थक्थकी हो । सम्भावनाहरु पातलिएर यति लामो समय बिताएपछि पनि सीमित बाटाहरु मात्र अगाडि देखिनु भने जीवनकै समयको हार हो । मुख्यभूमि चीनको प्रभाव र असरले एकछत्र गाँजेको शहरमा पर-पर मिल्किँदै गएको जस्तो देखिनु अर्को हार हो । पराजयको यस घडीमा काव्यिकताको हार मननशीलतामा नै गहन रुपमा परेको हुन्छ र त्यही भएको छ । त्यसैले, साहित्यिकताको आकाश धमिलिएको छ ।

कुनचाहिँ आभासले मनमा भाव उमार्न सक्दछ र कुनचाहिँ अत्यासले मनको भावलाई मार्न सक्दछ ? यो प्रश्नै हो । प्रवासी नेपालीहरुले गर्ने नेपालको एक मात्र कामना भनेको मुलुकको सम्वृद्धि नै हो । परदेशिएका पलहरुमा गुमाएका पसिनामा कहिँ न कतै र केही न केही मात्रामा रहने सुखानुवोधलाई सञ्चय गर्दै स्वदेश वापसी, ती प्रवासी कामनाभित्र एक गहन अंशको रुपमा पक्कै रहेको हुन्छ । नेपाली परिप्रेक्ष्यमा एक अमुक रुप दिन सक्ने र दिन तत्पर नेतृत्वकर्ताहरुका आपसी सङ्घर्षहरुले मुलुकको आधार-स्तम्भ नै भताभुङ्ग पारिरहेको अर्कोथरी यथार्थ हो । यही क्रममा, जीवनको एक लामो पाटा, सम्भावनाहरुको शिकारमा भिड्ने प्रवासी चेतनशीलतामा भोलिको त्यस अन्यौल स्वरुपले कुन हदसम्म सिर्जनशीलता दिनसक्दछ र ? मात्र अत्यासलाग्दो कल्पनाले परिलक्षित गर्ने ती मनका भावहरु, आम धारणामा कत्तिको प्रदूषित होला ? सानै अनुमान पनि पर्याप्त हुन्छ निचोडको लागि ।

समय अचेल काटेर काटिनसक्नूले फालाफाल भएको नभनी, ती समयहरुको जोडले मालामाल भएको छु म, भन्छु । सखारै जिस्क्याउन आउने हतारहरु अहिले थाकेजस्तै गरी बेडरुमको एक कुनामा पल्टिरहेको हुन्छ र पल्टिरहेको सो हतारलाई हौस्याउँदै अल्छीपना भने एक तमास बनिदिन्छ, त्यही त्यसरी शारीरिक हालातमा एक तमास रहन्छ तर मानसिक क्रियाशीलतामा चौपटै आँधी चल्न थाल्दछ । एउटा लामो समय अथवा जीवनकै एक खण्ड हङकङमा बिताइएछ । हिजो-अस्ति जस्तो लाग्थ्यो, तर त्यसरी बितिसकेको समयले भने आम रुपमै र्सवत्र छाप छोडिसकेको छ, र त्यही क्रममा भन्नै पर्ने हुन्छ, म पहिलेजस्तो रहिनँ । अवश्य, पहिले जस्तो समयले छाड्दै जाँदा कोही रहँदैनन्, तर पहिलेजस्तो नरहनेहरु कस्तो रहलान् त ? यो प्रश्नलाई मैले उत्तर दिनुपर्छ ।

एउटा उत्साह थियो, जीवनको, तत्कालीन भविष्यको । त्यो उत्साहलाई साथ दिन शरीर र मनभरि आन्दोलित अनि वेगवान जाँगरहरु थियो । विहानै हतारलाई पर्छार्न खोज्ने उत्सुकताहरु बेडरुमबाट हक्कानिएर रोडमा दौडन पुथ्यो, मननशीलतामा एउटा संसार सस्वरुप खेलिरहन्थ्यो । स्वदेशमा बिताइएका पलहरु र त्यहाँ नभेटिएका, त्यहाँ गुमाइएका अनि त्यहाँ कल्पना गरिएका परिवेशहरु छायासरि शरीर हुँदै मनभित्र संचित हुन्थ्यो । त्यही पनाहरु कतिपय कागजभरि पोखिन्थे । भावनाका उत्श्रृङ्खल उच्छवासहरु कविताका हरफहरुमा फुर्थे । सँधै एक सुनौलो संसार, सिर्जनाका पानाभरि पोखिन्थे । तर, ठ्याक्कै त्यस्तै र उस्तै नियतिका हप्तौं, महिनौं गर्दै वर्षौं बिताउँदा भने सोँच कति सतही रहेछ, रहर कति खुकुलो रहेछ र वास्तविकता कति जर्जर रहेछ भन्ने थाहा हात लागेको छ, यो मेरो अनुभवको एक थैलो अनुभूति हो ।

आखिर कति बाँचिएला अरु ? तीस, चालीस वर्ष ? हङकङको भागदौडपूर्ण दैनिकीमा यापन गर्ने सह-नेपालीहरुलाई हेर्छु । तिनमा हतारहरु हतारिएको देख्छु । सँधै दौडमा अनि होडमा लागिरहेका ती हुलहरुलाई हेर्दा एक किसिमको टीठ लागेर आउँछ । जीवनलाई मस्तसँग भोग्नेछु भन्दै हतारमा वर्तमान बाँच्दै गरेका तीमध्ये केही कोही हतारमै बितेका छन् । नामको लागि नामी हुँदै जाने क्रममा लाग्नेहरुमध्ये केही र कोही बेनामी बितेका छन् । सानो दायराभित्र नियाल्दै संसार देखेको वोध गर्नेहरु, त्यही सानो दायराभित्रै विलाएका छन् नपत्याउने गरी । दृष्टिमा नै सोँचले पोल्न थाल्ने हालात म सँधै अगाडि देख्छु, यसमा साहित्यिकता पटक्कै आउँदैन । के रुनलाई लय हाल्न सकिन्छ र ?

त्यो एउटा पक्ष हो, जीवनलाई यथार्थबाट हेर्ने तर अर्को पक्ष पनि छ । सीमा के हो त जीवनको ? कहिलेबाट हतार नगर्ने हो त जीवनमा ? कहिलेबाट ‘अब त वस्’ भन्ने हो त ? मान्छेले श्वास-प्रश्वास नरोकिएसम्म प्रयास गर्नै पर्दछ भन्दछन् ज्ञानीहरु, त्यो साँच्चै पनि हो । हातै उठाउनै पर्ने हालात कहिल्यै हुँदैन बाँच्ने क्रममा । कमजोरहरु भने आत्महत्या गर्दछन्, हातै उठाएर जीवन फाल्ने ती कर्ताहरुले अन्य हालातहरुका बारेमा मिहीन रुपमा आत्मविमर्श गरेका हुन्नन्, ज्ञारेन्टी हो । साँच्चै नै, हातै उठाउनै पर्ने हालात कहिल्यै हुँदैन बाँच्ने क्रममा । एउटा अनाम ‘भोलि’ हमेसा उपस्थित हुन्छ, हरेक त्यस्ता अनाम ‘भोलि’हरुका लागि कतियौं ‘आज’हरुलाई हतारमै बिताइन्छ, हो यो पक्कै हो, त्यही ‘भोलि’ हुनसक्छ, जसको आशामा म सायद संर्घषहरुको एक फेरो जीवनको चौखटमा छु । उत्साह छैन, विरक्ति अवश्य छैन, थकथकी छैन । गत एघार वर्षकै अनुभूतिको पुनरावृति गर्ने जमर्को मात्रै हो । ख्वै, त्यसमा साहित्यिकताको सिर्जन देख्दिनँ, खासगरी मचाहिँ ।

म एउटा बिन्दु होइन, मेरो हालात सायद एउटा बिन्दु हुनसक्दछ, जसका तादातमा थुप्रै बिन्दुहरु समाहित हुन्छन्, बन्न सक्दछन् । आवाज लगाउनेहरु थाकेका छन्, लाग्दछन्, सोँच्नेहरु गलेका छन्, लाग्दछन् । सम्भावनाहरुको क्षीण दृष्टिमा मननशीलता हङकङेली नेपाली चेतबाट सुस्ताएका छन्, लाग्दछन् । त्यसैले मेरो हालात एउटा बिन्दु हुनसक्दछ । यो साझा हालात हो । अचेल यहाँ कविताहरुमा देश बोल्दैन, अचेल कविताहरुमा माया बोल्दैन, खासगरी यहाँको पृष्ठभूमिमा । भावनाहरु नै कठोर लाग्ने र पार्ने किसिमका दैनिकी नेपालीले हात पारेका छन् । आँट्ने र गर्नेहरुबीच यहाँ एक अपूरणीय खाडल परेको र आखिरमा फराकिएको छ । स्वेदश र यहाँको प्रवासी हालातबीचमा फाटो फैलिएको छ । सुर हराएर बेसुरा भएको गाइनेजस्तै कडी हराउँदै धर्मराउँदो सम्पर्क बाँकी रहेको यो हालात पनि हो । राजनीतिका गलत प्रवृष्टिमा आमपन निस्सासिएका छन् । एक यही लहरमा हङकङ, हातको मुठीभित्रको प्राप्ति जस्तै बनेको छ, आम हङकङेली नेपालीवासीहरुका लागि । यो वास्तविकताले पोल्ने होइन, पेल्ने गरेको चेतनशीलताले सिर्जनशील हुन सक्दैन र त्यही भएको छ ।

समूलतः यही नै आम हङकङेली नेपालीको साहित्यमनाकाशमा हङकङ यसरी नै प्रदूषित देखिएको छ, रहेको छ अनि भोगिएको छ ।

Tree Blessing

2010-01-26T04:01:00.001-08:00

-Ruskin Bond

Grandmother often said:
"Blessed is the house upon whose walls
The shade of an old tree softly falls.
"We had no tree near our cottage
So I planted one last spring.
It's six months old now,
And growing fastIn six years time there'll be
A blessing.

डा.हर्क गुरुङले देखेका नेपाल

2010-01-14T05:20:00.000-08:00

-चन्द्र गुरुङ
गत साल (विसं २०६५) मंसीरमा डा. हर्क गुरुङको “मैले देखेको नेपाल” नामक किताब किनेको थिएँ । यस किताबलाई नेपालको बारेमा जानकारी हासिल गर्न चाहने नेपाली र गैरनेपालीले अध्ययन गर्नै पर्ने किताब हो भन्दा अत्युक्ति न होला । यस किताबले नेपालको भौगोलिक र सामाजिक परिचय बोकेको छ । यस महत्वपूर्ण किताबलाई नेपालकै प्रतिष्ठित प्रकाशन गृह हिमाल किताबले निकालेको हो । सन् १९८० मा छापिएको डाक्टर हर्क गुरुङको अङ्ग्रेजी भाषाको आफ्नो किताब “भिन्येत् अफ नेपाल”को नेपाली अनुवाद हो यो किताब । किताबको शुरुमा बसन्त थापाले प्रकाशकीय लेखेका छन् र डा. साहबकै शिष्य डा. पीताम्बर शर्माले किताबको बारेमा राम्रो परिचय राखेका छन् ।
सन् १९३५मा लमजुङ जिल्लाको मर्स्याङ्दी नदीको देब्रे पाखामा अवस्थित तराँचे गाउँमा जन्मेका डा. हर्क गुरुङलाई आफन्त र चिनेकाहरूले “ठूला” भनेर बोलाउँथे । ताप्लेजुङको घुन्साको कहालीलाग्दो हवाइ दुर्घटनामा मृत्युवरण गर्नुअघि उनले आफ्नो तीव्र बुद्घि, लगन र कठोर मेहनतले थुप्रै मानसम्मान आर्जन गरेका थिए । उनले आफूलाई मात्र होइन कि यस हिमाली देश नेपाललाई पनि विश्वैभरि चिनाए । डा. हर्क गुरुङको यो किताबलाई पढ्ने जो-कोहीले नेपालका अग्ला डाँडाकाँडा, पहाड, पाखापखेरा र हिमालका चुचुराहरूसँग उहाँको गहिरो प्रेम र आत्मीय लगाव थियो भन्ने कुरा सहजै बुझ्न सक्ने छन् । यस किताबको अध्ययनले पाठक स्वयं पनि डाक्टरसाहबले भ्रमण गरेका ठाउँहरूमा पुगेको अनुभव गर्न सक्ने छन् । कारण के त भने लेखकले कुनै पनि ठाउँको बारेमा वर्णन गर्दा त्यस ठाउँको भूबनोट मात्र होइन कि त्यस ठाउँको इतिहास, समाजिक जीवन, रहन-सहनदेखि लिएर त्यस ठाउँको अवस्थितिसम्मको बारेमा राम्रो जानकारी उपलब्ध गराएका छन् ।
यस पुस्तकमा सबैभन्दा अगाडि नौ वर्षको उमेरमा उनले आफ्नो जन्मथलो तराँचे गाउँबाट गरेको काठमाडौँसम्मको १२८ किलोमिटर लामो यात्राबारे लेख्नु भएको छ । नौ वर्षो उमेरमा गरेको काठमाडौँ यात्राले त्यो बालक ठूलाको अगाडि एउटा नौलो संसार खुल्न गएको थियो । यस यात्राले उनको जीवनमा एउटा नयाँ अध्याय थप्यो अर्थात् तराँचे गाउँको ठूलालाई नेपालकै डा. हर्क गुरुङ बनायो । यो यात्रा बाहेक सन् १९६३ देखि १९७८ सम्म झण्डै १५ वर्षमा गर्नु भएको नेपालका विभिन्न क्षेत्रको यात्राको बयान छ यस पुस्तकमा । यी यात्राहरूलाई पश्चिमबाट पूर्वतिर गरी जम्म बीस अध्यायमा प्रस्तुत गरिएको छ । पहिला आठ अध्यायमा कर्णाली र भेरी, त्यसपछिका सात अध्यायमा गण्डकी र अन्तिम पाँचओटा अध्यायमा कोसीका जलाधार प्रदेशमा गरिएका यात्राहरूबारे राम्रो र मनमोहक वर्णनहरू पर्दछन् ।
डा. हर्क गुरुङले स्कटल्यान्डको एडिनबरा विश्वविद्यालयबाट पोखराको भौगोलिक सर्वेक्षण विषयमा सन् १९६५ मा विधावारिधि गरेका थिए । डा. गुरुङ राष्ट्रिय योजना आयोगका सदस्य अनि उपाध्यक्ष र त्यसपछि सरकारको राज्यमन्त्रीसम्म रहनुभयो । बहुआयामिक व्यक्तित्वका धनी डा. हर्क गुरुङ विद्वान, शिक्षक, विकास योजनाकार, मन्त्री, लेखक, सल्लाहकार, प्रशासक, घुमक्कड, फोटोग्राफर, चित्रकार, खेलाडी, पर्वतारोही, देशभक्त, अल्पमत तथा आदिवासी जनजाति अधिकारका सशक्त प्रवक्ता र रक्षक हुनुहुन्थ्यो । नेपालको सम्बन्धमा त उहाँ एउटा विश्वकोश नै हुनुहुन्थ्यो । नेपालको भूगोल, इतिहास, समाजदेखि राजनीतिसम्मको जानकारी थियो डा. हर्क गुरुङलाई । र यी हर क्षेत्रमा डाक्टर साहबको राम्रो पकड थियो । हरेक पद र क्षेत्रमा उनले आफ्नो पदभार बखुबी निर्वाह गरेका थिए । राष्ट्रप्रेमी हृदयका मालिक,पारखी मस्तिष्कका धनी र चनाखा आँखायुक्त डा. हर्क गुरुङले भूगोललाई नाप्नुनै आफ्नो लक्ष्य बनाएका थिए र अन्त्यमा यस नेपाली भूगोलकै गर्भमा समाहित हुन पुगे ।
“मैले देखेको नेपाल” किताबमा प्रत्येक यात्रालाई नक्साङ्कन गरिएको छ । हर गाउँ-ठाउँको भूबनोट, उचाइ, बाटोको आरोह-अवरोह, बस्ती र जनसङ्ख्याको सामाजिक बनोट, आर्थिक आधार, बसाइँसराइ र त्यसको सामाजिक प्रभाव तथा अन्य कतिपय घतलाग्दा तथ्यहरू बयानमा पर्छन् । पृष्ठ २७६मा लेखक लेख्छन्-”हामी सालघारीको प्रचण्ड गर्मीमा चिर्खुवाको दाहिने किनार हुँदै झर्यौँ । खोलाको डिलको माथिल्लो भागमा रहेका गोलाकार ढुङ्गाहरू पार गर्दै आखिरमा समुद्रसतहबाट सिरिफ ३०५ मिटरको उचाईमा अविस्थित अरुण नदी किनारको कातिकेघाट पुग्यौँ ।” लेखकले आफूले यात्रा गरेको प्रत्येक गाउँठाउँको विकास सम्बन्धी गतिविधि, इतिहास, भौगोलिक संरचनाबारे राम्रो जानकारीका साथै ती ठाउँहरूको प्राकृतिक वर्णन किताबमा गजबले गरेका छन् । लेखकले त्यसताका ती गाउँ-ठाउँका मानिसहरूको समष्याहरूलाई पनि पाठकमाझ ल्याउन बिर्सेका छैनन् । हरेक फेदी, भन्ज्याङ्ग र डाँडाका चुचुराको समुद्रतलदेखिको उँचाइ नबिर्राई उल्लेख गरेका छन् । बनजङ्गलको स्थिति, वनस्पतिका किसिम, खेतहरूमा देखिने बाली, बजार-बस्तीको अवस्थिति र स्वरुप, मूलबाटा, नदी, व्यापारिक वस्तु नाका र व्यवधानहरु, यतिसम्म कि बाटामा भेटिने बटुवाहरू के-कस्ता हुन् र के लिएर किन र कता जाँदैछन् आदि सबै कुरा बयानमा समेटेका छन् । जस्तै कि पृष्ठ २७१ मा साल्पापोखरीमा वैशाख पूर्णिमा र भदौमा पर्ने जनैपूर्णिमाका दिन लाग्ने मेला भर्न जाने यात्रीहरूका यात्राबारे यस प्रकार उल्लेख गरेका छन् -”इखुवा खोला र सानु खोलाको दोभानमा रहेको फेदी गाउँका घरहरू फुसको छाना भएका थिए अनि घरायसी बर्तनका रुपमा बाँसको प्रशस्त उपयोग हुन्थ्यो । पानी पनि बाँसका ढुङ्ग्रामा बोक्ने चलन थियो । घरका सिकुवा नाच्ने र गाउने मानिसका हूलले भरिएका थिए । रक्सी,जाँड र चुरोटको व्यापार चम्केको थियो । यो बहुजातीय यात्रा समूहमा राई, क्षेत्री र बाहुनहरू सम्मिलित थिए ।” यसप्रकार लेखकले हर ठाउँको सक्दो साहित्यिक वर्णन गरेका छन् । ती ठाउँहरूका इतिहास, त्याँका जातीय अवस्था, प्रचलित लोककथाहरू, ठाउँको नाउँको अर्थ, स्थानीय चाडपर्व र सामाजिक संरचनाहरूबारे लेख्न छुटाएका छैनन् । वास्तवमा यी यस्ता तथ्यहरूले गर्दा नै किताब खोजमुलक र जानकारीहरूले भरिपूर्ण बनेको छ ।
डा. हर्क गुरुङ एक कुशल चित्रकार थिए । उनले आफ्नो चित्रकारिताको कौशल हरेक लेखमा दिएका छन् । उनको बयानले एउटा बृहत् र जीवन्त क्यानभासको निर्माण गर्छ । यस्ता उदाहरणहरू किताबैभरि हेर्न पाइन्छन् । पृष्ठ १७५ मा मुस्ताङबारे लेखक लेख्छन्- “… बजारलाई घेरेको बाक्लो पर्खाललाई नियमित दूरीमा बाहिर हेर्नका लागि बुर्जा बनाएर टेवा दिइएको थियो । ढोकाको ठीक बाहिरपट्टि एउटा अग्लो रातो-सेतो गुम्बा र दक्षिण-पश्चिम कुनामा दुइटा बैँसका रुखबाहेक अरु सबै चीजलाई पर्खालको सुरक्षाभित्र पारिएको थियो…।” यसप्रकार लेखहरूलाई जीवन्त बनाएर प्रस्तुत गरेका छन् लेखकले । यसरी नै किताबको पृष्ठ २०२मा चितवनको इतिहासबारे लेख्छन्-”सोह्रौँ शताब्दीको पछिल्लो भागतिर पाल्पाका राजा मुकुन्दसेनले आफनो विशाल राज्य आफना छोराहरूमा विभाजन गर्दा चितवन उनका साहिँला छोरा बिहांगसेनलाई परेको कुरा बताइन्छ ।” प्रायः प्रत्येक बयानमा सान्दर्भिक इतिहास र सांस्कृतिक परिवेशको अर्थपूर्ण चर्चा छ । यसबाट के बुझिन्छ भने प्रत्येक अध्याय यात्रा-वर्णन मात्र होइन बल्कि गहन अनुसन्धानको उपज पनि हो । यसले पाठकलाई विभिन्न ठाउँको वर्तमान अवस्था मात्र होइन विगतको इतिहास र त्यस ठाउँसित जोडिएको कथाहरूबारे पनि राम्रै जानकारी प्रदान गरेको छ । र यसको श्रेय पूर्णरुपले डाक्टर साहबलाई जान्छ । इतिहासका चाखलाग्दा सन्दर्भलाई कोट्याउन पनि उहाँ खप्पिस हुनुहुन्थ्यो । उपयुक्त ठाउँमा अन्य विद्वानहरूका अध्ययनको सान्दर्भिक उल्लेख गर्न डाक्टर हर्क गुरुङले छुट्टयाउनु भएको छैन । यसरी उहाँका बयानहरू व्यक्तिगत मात्र नभई प्राज्ञिक बयान हुन पुगेका छन् ।
आम नेपालीहरूको विश्वास छ कि पैतलामा कोठी हुने मानिसको भाग्यमा धेरै यात्रा लेखिएको हुन्छ । सायद, पैतालामा ठूलो कोठी भएकैले (कोठी अथवा ग्रह नक्षत्रमा विश्वास नराख्ने भएपनि) डा. हर्क गुरुङले आफ्नो जीवनमा नेपालको पश्चिमदेखि पूर्व तथा विदेशतिरको पनि थुप्रै भ्रमणहरू गर्नुभयो । सन् ११९६३ र १९६८का बीच गरिएका यात्राहरूमध्ये पोखरा र लमजुङको यात्रा अनुसन्धान र पदयात्राका सिलसिलामा आफनै सेरोफेरोमा गरेका थिए । बैतडी र डोटीको भ्रमण रेडक्रसको कामको सिलसिलामा गरिएको थियो । सन् १९६६को जून २७का दिन आएको भुकम्पले सुदूर पश्चिमाञ्चलका बैतडी, दार्चुला, बझाङ र बाजुराका अनेक भागमा क्षति पुर्यानएको थियो । रेडक्रसको उद्घार दलको सदस्यको हैसियतले बैतडी पुगेका डाक्टर साहेबले यी ठाउँहरूबारे निकै राम्रो वर्णन गर्नुभएको छ । दाङदेखि जाजरकोट जुम्ला हुँदै रारा-मुगु-जुम्ला-फोकसुम्दो-ताराकोट-ढोरपाटनको १२ हप्ता लगाएर तय गरिएको ६१० किलोमीटर लामो पदयात्रा अनुसन्धानमा संलग्न रहेर गरिएको थियो । कोदारी बाह्रविसेदेखि चरिकोट-रामेछाप-सिन्धुलीमाढी हुँदै जनकपुरसम्मको यात्रा त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा भूगोल विषयको लेकचरर हुँदा विधार्थीहरूका साथ स्थलगत भ्रमणको सिलसिलामा भएको थियो । झापा र इलामको भ्रमणचाहिँ त्रि. वि. वि. का कलेज निरीक्षणका क्रममा सम्पन्न भएको थियो । सन् १९६८ देखि १९७८ सम्मका यात्राहरू योजना आयोगका सदस्य तथा मन्त्री बनेर गर्नुभएको थियो । यस दौरान उनले एक्सपेडिसन सदस्यका रुपमा सगरमाथा क्षेत्रको यात्रा पनि गर्नुभएको थियो । यस यात्रााबाट फर्कने क्रममा उहाँले चार हप्ता लगाएर नाम्चे-लुक्ला-खार्ते-बुङ-साल्पा-छिर्कुवा-खाँदबारी-पाख्रिवास-धनकुटा हुँदै धरानसम्म झन्डै २६५ किलोमीटरको पदयात्रा गर्नुभएको थियो । उनले सुर्खेत र वरपरका जिल्लाहरू, मुस्ताङ र मनाङ-मर्स्याङ्दी, लाङटाङ क्षेत्र तथा गोसाइँकुण्डको यात्रा पनि गर्नुभएको थियो ।
डाक्टर हर्क गुरुङको देहावसानपछि यस किताबको प्रथम संस्करण सेप्टेम्बर २००७मा लेखकको पहिलो पुण्यतिथिमा निकालेको थियो । मे २००८ सम्ममा यस किताबको चौथो संस्करण आइपुगेको छ । यस तथ्यांकले पनि यो किताबलाई पाठकहरूले निकै मनपराएको बुझिन्छ । नेपाल अधिराज्यको लगभग सबै जिल्लाको कुनाकुनासम्म पुग्नुभएको थियो उहाँ । नेपाल नचिन्नु नै नेपालीको अभिशाप हो भन्नुहुन्थ्यो र आफू पनि नेपालमा विद्यमान प्राकृतिक सौन्दर्यको रसपान गर्न यहाँ-वहाँ डुलिरहुहुन्थ्यो । नेपाली जनमानससितको हिमचिमले पाउने मानसिक आनन्दको रस पिउन सदैव तम्सिनुहुन्थ्यो । हुन पनि हो, हामी नेपाली संसार डुल्छौँ र देशविदेशका कुराहरू गर्छौँ तर आफ्नै देशको हामीलाई अत्तोपतो छैन । यो पुस्तकले नेपालीलाई नेपाल चिनाउन मद्दत गर्छ नै साथै अहिलेको सन्दर्भमा नयाँ नेपालको संरचनाको खोजीमा पनि सहायक हुनेछ । नेपालको सर्वाङ्गीण विकासको सबैभन्दा ठूलो बाधक भनेकै काठमाडौँ केन्द्रित विकासको सोच हो भन्ने तथ्य उहाँले पहिल्यै बुझ्नुभएको थियो । यिनै कुराहरूलाई मध्यनजर राखेर नेपाललाई चार (पछि पाँच) विकास क्षेत्रमा विभाजित गरी प्रादेशिक विकास केन्द्रहरूको पनि निरुपण गरिएको थियो । आज सङ्घात्मक गणतन्त्रको सङ्घारमा मुलुक उभिइरहेका बेला र जातीय आधारमा सङ्घीय संरचनाको निर्माण गर्ने चर्चा चलिरहेको बेला डा. हर्क गुरुङको प्रादेशिक विकासको रणनीति एक पल्ट फेरि सान्दर्भिक हुन पुगेको छ । सम्पूर्ण नेपाल र नेपालीको समष्यालाई बुझेर “नयाँ नेपाल”को खाका कोर्न यस किताबको सहयोग र योगदान विशेष रहनसक्छ । अन्त्यमा, भन्नु पर्दा डा. हर्क गुरुङको “मैले देखेको नेपाल” हरेक नेपालीले आफ्नो निजी लाइबेरीमा राख्नै पर्ने किताब हो ।

The Mother's Dream (Gopal Prasad Rimal)

2010-01-11T22:18:00.000-08:00

Gopal Prasad Rimal was a poet in Kathmandu, Nepal(1918-1973). During his adolescence, he came under the influence of revolutionaries who were aspiring to overthrow the then despotic Rana regime. Though Rimal had begun his career as a successful poet in 1930, and as a playwright in 1940, it was in 1941 that the real Rimal emerged on the center stage of Nepal's literary and political arena. In 1941, the brutal execution of the patriot Dashrath Chand and his friends fired Rimal's imagination and thus revolution became the bedrock of his creative ventures. Rimal founded a creative organization called "Praja Panchayat" to raise a voice against the suppression of Nepalese masses by the autocratic Rana rulers, and was imprisoned on several occasions for his involvement in the Movement. He played a pivotal role in making the 1950-51 Democratic Movement successful, but soon after he grew disillusioned. His dreams of a democratic Nepal were shattered as "harlots of anarchy" in the garb of democracy started dancing in the "castles of filth." Rimal lost his mental balance and was sent to an asylum in Ranchi. Later, he was brought back to Nepal to spend the rest of his life roaming insane in the streets of Kathmandu with the dream of a true democracy seething within him. Rimal died in 1973

The Mother's Dream

Mummy ! Will he come ?
"Yes, my child, he will come.
He will come pouring light like the morning sun.
You will see a weapon, shining like dew
Suspended from his waist,
With that will he fight evil !
You will at first imagine his presence to be an illusion,
And touch him with your fingers
To feel him, but he will come
More tactile than snow or fire."

Are you sure, Mummy?
"Yes, when you were born, I had hopes
To see him mirrored in your enchanting smile;
His soft voice in your lisping speech;
But that sweet song
Did not make you its flute.
You shall be he-
This was the dream of my youth.
Nevertheless, he will come
I'm the Mother, and as a mouthpiece
Of all the creative impulse,
I can say, will come he.
When he comes
You will not seek shelter
In my lap as you do now;
You will not listen to the truth
Entranced as if it were a fairy tale;
You yourself will be able
To see, bear and accept him;
Instead of listening to me in this way
You will leave for battle, giving
consolation to the inconsolable mother's heart,
I will no longer have to fondle your hair like this As if you were
An invalid.

You will see, he will come like a storm,
And you will follow him like a leaf !
In the past when he poured himself out like moonlight,
Falling down from life's sphere,
The vast immobile cosmos had wiggled.
He will come, my child,
And you will get up."
Will he come, Mummy?
As the coming dawn tickles the bird's throat
So is my anxious heart tremulous for his arrival.
"Yes, he will come like the morning sun pouring light.
Now, I get up and go.
But you shall be he-
This was the dream of my youth."

यो जीवन

2010-01-02T20:10:00.000-08:00

चन्द्र गुरुङ

यो जीवन
बिहान सबेरै चिया गिलासबाट
आकाश छुने रहरहरू बोक्दै
बाफ बनेर उठ्छ ।

त्यसपछि केही क्षण
यता ठोकिन्छ...
उता ठोकिन्छ...
भौँतारिरहन्छ कल्पनाको संसारमा
आखिर
आफ्नो लक्ष्यमा पुग्नुअघि नै विलीन हुन पुग्छ ।

कहिलेकाहीँ म
बिरानीमा उभिएर
चिनी-पत्तीबिनाको चियाझैँ बनेको जीवनलाई
निल्छु बिस्तारै घुटुक्क...घुटुक्क...
न कुनै रङ
न कुनै स्वाद
न कुनै मीठास
केवल सपनाहरूले भोक शान्त पार्न
र इच्छाहरूका उत्ताउलो तिर्खा मेट्नको लागि ।

यो जीवन
प्रत्येक बिहान मभित्र उम्लिरहेका
नानाथरी सोचाइहरूझैँ सुरु हुन्छ
तर दिनभरिको थकान
र असफलताहरूले टुक्रिएर
हर साँझ
ठस्स गन्हाउँछ कुहिएका सपनाहरूझैँ
र तीतो अनुभवहरूको एउटा नमीठो गन्ध
फैलिँदै जान्छ -
मुटुको कुना-कुनामा ।

पहिरो

2010-01-02T20:09:00.000-08:00

चन्द्र गुरुङ

हिजो राती
पहिरो गएछ मेरो गाउँमा
बगाएछ डाँडामाथिको गुम्बा
बगाएछ खोला-किनारको मन्दिर
र बगाएछ गाउँमाझको मस्जिद ।

तर बिहान सबेरै
लामा गुरुले स्वार्थको ँमाने’ घुमाइरहेको देखेँ
पण्डित बाजेले छल-कपटको प्रसाद बाँडिरहेको भेटेँ
र मौलवीले जातीयताको पर्खाल निर्माण गरिरहेको सुनेँ
सायद
थुप्रै बेथितिहरूलाई
पहिरोले पनि बगाउन नसक्दो रहेछ ।

हिजो राति
पहिरो गएछ मेरो गाउँमा
बगाएछ साना-ठूला घर-गोठहरू
बगाएछ गरिबका मन धान्ने हरिया खेत-बारीहरू
र बगाएछ असङ्ख्य चौपाया-दोपाया जीवनहरू
तर बिहान सबेरै
रामेको आँगनमा
घर बनाउँदा लागेको ऋण उठाउन
आइपुगेको साहूलाई भेटेँ
खेतबारीहरूमा थुप्रै सपनाहरू रोपेका
किसानहरूका आँखामा आँसु र व्यथा देखेँ
र हर घर-आँगनमा
मात्र मृत्यु पल्टेको सुनेँ
सायद
थुपै्र बेथितिहरूलाई
पहिरोले पनि बगाउन नसक्दो रहेछ ।

हिजो राती
पहिरो गएछ मेरो गाउँमा
बगाएछ गोदामहरूमा सुतिरहेका अन्नका बोराहरू
बगाएछ खेतहरूमा उभिएका लहलहाउँदो बाली
र बगाएछ थुप्रै लत्ता-कपडाहरू
तर अझै पनि
अशान्त भोकलाई
गाउँलेहरूको पेटमा अल्झेको देख्छु
निर्वस्त्र नाङ्गोपनलाई
पीडितहरूका अङ्गमा टाँस्सिएको भेट्छु

चन्द्र
थुप्रै बेथितिहरूलाई
पहिरोले कहाँ बगाउन सक्दो रहेछ झ्

यथार्थवादी कवि भूपि

2009-12-30T20:20:00.000-08:00

प्रकाश रेग्मी

'अल्झेछ क्यारे पछ्यौरी तिम्रो
चियाको बुटामा
बल्झेछ क्यारे सुनको काँढा
कलिलो खुट्टामा' -अल्झेछ क्यारे'.)
देशको तत्कालीन अवस्था र व्यवस्थाले साह्रै नै पिरोलिएका भूपि शेरचन आधुनिक नेपाली कविता साहित्यका होनहार प्रतिभा हुन् । नेपाली साहित्यको इतिहास केलाउँदा आधुनिक नेपाली कविता साहित्यमा उनको नाम अग्रपङ्क्तिमा पर्दछ । साहित्यका भिन्न विधामा कलम चलाई साहित्यिक आकाश चुम्ने कवि शेरचन नेपाली सङ्गीतको स्वर्ण्र्िम युगका उत्कृष्ट राष्ट्रवादी कवि एवं गीतकार पनि हुन् ।
सुब्बा हितमान शेरचनको कान्छो छोराका रूपमा वि.सं. १९९२ साल पुस १० गते मुस्ताङ जिल्लाको थाकटुकुचेमा उहाँको जन्म भएको हो । करिब ५ वर्षकै उमेरमा मातृवियोग सहनुपरेका कवि शेरचनको चिनाको नाम भाग्यमान शेरचन -कहीँ-कहीँ भूपेन्द्रमान शेरचन उल्लेख गरिएको) भए पनि उनी नेपाली साहित्यमा "भूपि" उपनामले नै सुपरिचित छन् ।
नेपाली साहित्यमा चिन्तन र लेखनका क्लिष्ट शैलीहरू चल्तीमा रहेका बेला भूपिले सरल, सरस र सार्थक साहित्य सिर्जना हुनसक्छ भन्ने कुरो प्रमाणित गरिदिए । छन्द कविताको बोलवाला रहेको समयमा गोपालप्रसाद रिमालले गद्य शैलीमा प्रारम्भ गरेको क्रान्ति भूपिले सफल पारे ।
प्रगतिवादी धारा र समसामयिक धाराका अनुयायीका रूपमा रहेका कवि शेरचनले कविताका साथै गीत, गजल, मुक्तक र नाटकमा समेत कलम चलाई सफलता पाएका छन् । तैपनि उनको सबैभन्दा मनपर्ने साहित्यिक विधा भने कविता नै रह्यो । वि.सं. २००८/१० सालदेखि सक्रिय कविका रूपमा देखापरेका कवि शेरचनले नयाँ झ्याउरे, निर्झर, घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे र भूपि शेरचनका कविता -सम्पादक शिव रेग्मी २०५७) जस्ता ४ वटा मात्र कविता सङ्ग्रह दिए नेपाली साहित्यलाई । तैपनि आफ्ना यी चारैवटा कविता सङ्ग्रहमा भिन्न भिन्न रूपमा प्रकट भएका शेरचन घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे कविता सङ्ग्रहको प्रकाशनपछि अत्यन्तै चर्चामा आए ।
सरल भाषा र तीखो व्यङ्ग्यले भूपिका कविता निकै लोकपि्रय र सशक्त बनेका छन् । उनका कवितामा अन्याय, अत्याचार, सामाजिक विषमता, आर्थिक शोषण र राजनीतिक अवसरवादितादेखि त्रस्त र कम्पित मानवीय भावहरू प्रभावित पाइन्छन् । सर्वसाधारणका नाममा माथि उठ्ने र उनीहरूकै पसिनामा रजाइँ गर्ने मनोवृत्ति कवि शेरचन रत्तिभर मन पराउँदैनन् । साँच्चै भन्ने हो भने पहिला-पहिला आफूलाई सर्वहारा भनेर चिनाउन खोज्ने र पछि त कम्युनिष्टबाट कवि भएँ भनेर आत्मटिप्पणी गर्ने उनको 'घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे', 'यो हल्लै हल्लाको देश हो', 'शहिदको सम्झनामा' र 'हामी' जस्ता कविताका शीर्षक र पङ्क्तिहरू नेपाली भाषामा चल्तीका वाक्यांश बन्नपुगेका छन् । तीन/चार दशक अघि लेखिएका उनका कविता आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक परिवेशको भावी कल्पना गरेर लेखेजस्तो अहिले पनि निकै समसामयिक देखिएका छन् ।
हामी आफुखुशी कहिल्यै मिल्न नसक्ने
कसैले मिलाइ दिनुपर्ने,
...
...
हामी रंगरोगन छुटेका, टुटेका, फुटेका
पुरानो क्यारिमबोर्डका गोटी हौँ
हो, हामी मानिस कम र बर्ता गोटी हौं । -'हामी')
नेपाली भाषाका पुस्तकमा सबैभन्दा बढी पढिनेमध्ये भूपिको 'घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे' पनि हो । उनको यो लोकपि्रय कविता सङ्ग्रह ४० हजारभन्दा बढी प्रति छापिइसकेको साझा प्रकाशनबाट थाहा पाउँदा यसबाट उनको जनपि्रयताको सहजै आँकलन गर्न सकिन्छ । नेपाली राज्य सञ्चालनकर्ताहरू अन्धा छन् र तिनै अन्धाहरू शासन सत्ताको घुम्ने मेचमाथि बसेको यथार्थ पस्कन्छन् भूपि 'घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे' मा । फेरि पनि काठमाडौँवादप्रति कवि भूपिको कटाक्ष छ, त्यसैले उनी भन्छन्-
साँझमा जब नेपाल खुम्चिएर काठमाडौँ
काठमाडौँ डल्लिएर नयाँ सडक
र, नयाँ सडक असङ्ख्य मानिसका पाउमुनि कुल्चिएर,
टुक्रिएर, अखबार, चिया र पानको पसल बन्छ ।
घुम्ने मेचमाथि बसेपछि त्यसको शक्ति सम्पन्नताले अन्धो बनाउँछ मान्छेलाई । दिनभरि घुम्ने मेचमा निदाएर वा झोक्राएर बस्ने कुर्सीधारीहरू समग्रमा अन्धा हुन् र तिनै अन्धाहरूको शासनमा शासित थिए भूपि र शासित छौँ हामी ।
जटिल युगमा देखापरेका भूपिको साहित्यिक युग वास्तवमै जटिल कविताको युग थियो । डाइनल टमस, टी.एस. इलियट, एज्रापाउण्ड आदि विदेशी लेखकबाट प्रभावित युग र त्यस युगबाट अति नै प्रभावित भूपिको 'घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे' व्यङ्ग्य, विद्रोह अनि ओजस्वी अभिव्यक्ति र गद्यात्मक लयका कारण लोकपि्रय भएको हो । त्यसबखतका स्थापित र नयाँ कविका आदर्श कवि भूपि थिएनन् तर परिवर्तनशील समयले गर्दा भूपि कविहरूका नायक जस्तै भएर आए । पछिका पुस्ताले पनि काब्य लेखनको आदर्शका रूपमा भूपिलाई अँगालेको पाइन्छ । भूपिको त्यो नायकत्व अहिलेसम्म पनि यथावत छ । भूपिका कविता विकृति र विसङ्गतिविरुद्ध मात्र छैनन् । उनका कतिपय कवितामा प्रकृति प्रेम पाइन्छ भने कतिपयमा व्यक्तिगत प्रेमको सङ्केत पनि झल्कन्छ ।
वि.सं. २०१२ सालमा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको जिल्ला सचिवको जिम्मेवारी सम्हालेका शेरचनले वि.सं. २०२६ सालमा पहिलो साझा पुरस्कार प्राप्त गरे । साथै वि.सं. २०३६ सालमा नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानको सदस्य पदमा रही कुशल भूमिका निर्वाह गरे । २०३८ सालदेखि दम, क्षयरोग तथा मधुमेहबाट आक्रन्त भूपिलाई नयाँ दिल्ली, बैङ्कक र भेलोरको उपचारले पनि निको पार्न सकेन । २०४६ जेठ १ गते उनले यस संसारबाट बिदा लिए । आज उनी हाम्रो सामु छैनन् तैपनि उनका उत्कृष्ट काव्यकृतिले गर्दा उनी सधैँ हामीबीच छन् । अन्त्यमा दिवंगत भूपिलाई श्रद्धास्वरूप उनकै यी शब्दहरू-
''मैले पिएकोमा रिसाएका साथीहरू,
पिएर त हेर, पिउन झन गाह्रो छ ।
मरेर शहीद हुनेहरू,
जिएर त हेर,
जिउन झन् गाह्रो छ ÛÛ''

आऊ आऊ, जानेहरू आऊ !

2009-12-17T20:46:00.000-08:00

-चन्द्र गुरुङ

सखारै यो गाउँ बिउँझन्छ
खेतमा जान्छ
हलो चलाउँछ
माटो सम्याउँछ
थाकेको गोरुलाई माया गर्छ
र गीत गाउँछ
“जोवनवा हमरा बीत गइल हो !!”
-गाउँ (विमल निभा)

बिहान सवेरै पूर्वी क्षितिजमा घाम पोखिएर पाखाभरि र फाँटैभरि फैलिनुअघि शुरु भइसक्छ गाउँलेहरूको दैनिकी । कुखुरी काँ sss… गर्दै भाले बास्ना साथ गाउँलेहरू उठिसक्छन् र चराको चिरबिर सँगै फुर्रर धुवाँ निस्कन थाल्दछ गाउँका घरहरूमाथि । यसरी गाउँ बिउँझन्छ र शुरु गर्छ एउटा नौलो र रमाइलो दिन । झिसमिसे अँध्यारोमा नै आफ्नो प्यारो निन्द्रालाई दुई आँखाका झ्यालबाट मिल्काउँदै आइमाईहरूले नजिकैको खोला पँधेरोबाट एक गाग्रो पानी ओसारी घर-आँगनको लिपपोत गरी सक्नु पर्ने हुन्छ । बिहानै, आमाहरूले दिउँसोभरिको खाजा मकै-भट्मास भुटिसक्छन् र केटा-केटीहरू पनि एक भारी घाँस बोकेर आएपछि चियाखाजा खाएर हत्तार-हत्तार लाग्छन् स्कुलतिर । दुई-तीन घण्टा हिँड्दा पनि उनीहरू कहिल्यै आफ्नो स्कूल बेलामा पुग्दैनन् । र त यीयस्ता कारणहरूले गर्दा गाउँमा हत्तार हुन्छ हरेक चिजको हरेकलाई ।

आधुनिक सुख-सुविधाहरू यी गाउँलेहरूका पहुँचदेखि टाढा छन् तर पनि गाउँले जीवनको एउटा निश्चल खुशी सधैं यिनका मन-मुटुनिर टाँसिएर बसेको हुन्छ । साँच्चै, सबैलाई र सधैंलाई कामको चटारो रहन्छ गाउँतिर । हलिया दाइले खेतबारीमा समयमै पुगेर जोत्न थालिसक्नु पर्ने हुन्छ । अन्य गाउँलेहरूले पनि सम्पूर्ण घरधन्धा सिध्याएर घाँस-दाउरा गर्न बेलैमा लेकतिर निस्किसकेको हुनुपर्छ । यस्तै-यस्तै हुन्छ प्रायः गाउँहरूको दैनिकी र एउटा गाउँले जीवन । कोही उकाली चढ्दै त कोही ओराली झर्दै गरेका भेटिन्छन् । दिनैभरि प्रायः कोही पनि बस्दैनन् घरहरूमा । सक्नेजति सबै आआफ्नो काममा लाग्नु पर्ने हुन्छ । घरमा त केवल घर रुँघ्ने बूढा-बूढी र दूधे बालकहरू मात्र बाँकी रहन्छन् ।

साठीमुरे खेतको सिमसारमा/असारे झरीमा
सद्भाव र प्रेमको हिलो छ्यापाछ्यापा गर्ने
बाउसे र रोपाहाहरु
रामनवमीहटमा उन्मुक्तिभावले
धाननाच नाच्ने सोल्टा र सोल्टिनीहरु
आहा ! त्यो पालाम्को मूर्च्छना
-एसिड वर्षा र मेरो गाउँ (प्रकाश थाम्सुहाङ)

एउटा गाउँलेको जीवनमा के थोक पो अपुग हुन्छ र ? सबै पाइन्छन् गाउँमा- बाआमाका आशीर्वाद बनेर युगौंदेखि उभिएका उच्च हिमालहरू, साथीसँगी बनेर सधैं-सधैं साथ दिने आत्मविश्वासी पहाडहरू र जीवनका रमाइला-रमाइला गीत गाउँदै बगिरहने खोला-नालाहरू र मधुर सङ्गीत छर्दै उडिहिँड्ने स्वच्छ हावा । दौंतारीहरूसँग जम्काभेट हुने रौनकपूर्ण पानी-पँधेरो, पहाडी खोलाको मीठो सुसाइले तरंगित वातावरण, चौतारी भञ्ज्याँगमा बसेर लाइने चोखो मायापिरती, ठाउँ-ठाउँमा प्रेमपूर्ण वार्तालाप गर्दै उभिएका बरपीपलको जोडी र पारी पाखामा रातै देखिने रातोमाटे डाँडाहरू यी सबथोक गाउँमा मात्र भेटिन्छन् । लेकतिर गाई र भैंसीले भरिएका गोठहरू, गोठमा झुण्ड्याइएका दूधदहीका काठे ठेकीहरू र सधैंभरिका साथी उही-डोको र नाम्लो !

तर पनि के-के अपुग लाग्छ बईमान मनलाई र त्यागेर हिँडछन् गाउँको जीवन । र पुग्छन् एउटा बिरानो देशको एउटा नौलो शहरमा । यसरी आफ्नै घर-आँगनको सिमालाई नाघेर मुग्लानतिर लाग्दै गरेका भेटिन्छन् थुप्रै-थुप्रै गाउँले युवाहरू । आफ्नो गाउँघरको मायालाई पोको पारेर मुटुको कुनामा थन्क्याउँदै थुप्रै खुट्टाहरू विदेशतिर जाने बाटो खोज्दैछन् । यसरी हूलका हूल युवाहरू मेलापातको रौनक, दौंतारीहरूका संगत र आफन्तहरूका मायालाई चटक्कै माया मार्दै आफ्नो गाउँ-घरदेखि टाढा हुन पुगेका छन् एउटा सुनौलो सपनाको खोजीमा ।

हुन त जुन गाउँमा बिहानी घाममा धपक्क बलेर मुसुक्क मुस्कुराइरहेका हिमालहरू लश्करै देखिन्छन्, गमक्क फुलेका हरिया पहाडहरू भेटिन्छन् र जीवनका रमाइला गीत गाउँदै बगिरहेका मस्त नदीहरू देखिन्छन् त्यही गाउँमा कहिले पहिरो त कहिले सुक्खाले गाउँलेका सपनाहरू उडाएका करुणामय कथाहरू पनि भेटिन्छन् । गाउँतिर रमाइला मेला-पर्व मात्रै कहाँ हुन्छ र ? साहूको ऋणले थिचिएका अनुहारहरू पनि प्रशस्तै देख्न पाइन्छ गाउँतिर । परदेशी छोरा-छोरीका बाटो हेरिरहेका बूढौली आँखाहरू पनि भेटिन्छन् घरघरमा ।

अचेल त, उहिले जस्तो घाँटु, सोरठी र लोकदोहोरीतिर मानिसहरूको बाक्लो हूल भेटिँदैन गाउँतिर । असार-साउनतिर खेतहरूमा नाच्दै-झुम्दै रोपाईँ गर्ने हातहरू पनि पातलिँदै गएका छन् र उकाली-ओरालीतिर चिनेका अनुहारहरू पनि कमै भेटिन्छन् । उहिलेको जस्तो त पटक्कै पनि छैन अब गाउँघरमा । मेलापातमा अल्लारेहरू कमै पुग्छन्, दिनभरिको थकानलाई बिर्सन भनेर साँझपख रोधींहरूमा युवकयुवतीहरू उहिलेझैं भेला हुँदैनन् अचेल र मलामी जाने हातहरूको पनि अनिकाल पर्छ बेलामौकामा ।

आऊ,आऊ
सप्पै आऊ
आफ्नै गाँस छाडेर जानेहरु
आफ्नै बास छाडेर जानेहरु
आफ्नै घाम छाडेर जानेहरु
आफ्नै पानी छाडेर जानेहरु
आफ्नै आकाश छाडेर जानेहरु ।
-आऊ आऊ, जानेहरु आऊ (देवेन्द्र खेरेस)

होला, सुनौलो भविष्यको खोजीमा विकसित देशहरूमा पुग्ने धेरैको सपना । सरकारी जागिरबाट सेवानिवृत बूढाहरूले डिवी लटरी भर्दै अमेरिका पुग्ने र बाँकी जीवन त्यहाँको सुखसुविधामा बिताउने ईच्छा गर्लान् तर आफ्नो पौरख र मिहनेतको शोषण हुने देशहरूमा पुग्ने रहर कसैको कदापि छैन । विदेश जाने निहुँमा दलालबाट ठगिने रहर कसैलाई पनि हुँदैन । आफ्नो पुर्खौली जग्गा-जमीनलाई साहूकोमा बन्दकी राखेर बाउआमालाई ऋणको भारीमुनि थन्क्याउँदै विदेश जाने रहर कुनै पनि नेपालीको छैन । तर भर्खर बिहे गरेकी दुल्हीलाई अथवा भर्खर बामे सार्न सिक्दै गरेका छोरा-छोरीलाई छाडेर विदेशमा जाने हाम्रो रहर भन्दा पनि कहीँ गुना ठूलो बाध्यता हो । देशमा बढ्दो राजनैतिक अस्थीरता, बेरोजगारी र भाईभतिजावाद जस्ता कारणहरूले गर्दा थुप्रै नेपाली युवाहरू विदेसिँदै छन् । फलस्वरुप, हाम्रा गाउँहरू उजाड बन्दै गएका छन् । यी गाउँलेहरू बेगर हाम्रा गाउँहरू सुनसान चिहानझैं बनेका छन् । वरिपरि डाँडाकाँडामा फुल्ने गुराँसको कुनै अर्थ छैन अब । बारीमा कान्ला-कान्ला फुलिरहेका ढकमक्क सयपत्री र मखमली फूलको कुनै महत्व छैन अचेल । कोइलीको गीत निरस बन्दै गएको छ र यी मौनग्रस्त घर, पहाड, जंगल र खोलानाला सँग-सँगै यी हाम्रा गाउँहरू सप्पै शून्य-शून्य छन् । साँच्चै, खै त अचेल युवक-युवतीका हूलले भरिएका रोधींहरू ? कहाँ गए बन-जंगलमा गोठालाहरू र उनले बजाउने गरेका बाँसुरीका मधुर धुनहरू ? किन हुँदैन आजभोलि धाननाचमा रौनक र हाटबजारमा उहिलेको जस्तो मानवीय उमंग ?

अन्त्यमा यति भन्छु-आऊ आऊ, जानेहरू आऊ ।

City, city

2009-11-17T05:05:00.001-08:00

-Marci Ridlon

City, city,
Wrong and bad,
Looms above me
When I'm sad,
Throws its shadow on my care,
Sheds its poison
In my air,
Pounds me with its
Noisy fist,
Sprays me with its
Sooty mist.

Till, with sadness
On my face,
I long to live
Another place.

City, city
Golden-clad
Shines around me
When I'm glad,
Lifts me with its
Strength and height,
Fills me with its
Sound and sight,

Takes me to its
Crowded heart,
Holds me so
Won't depart.
Till, with gladness
On my face,
I wouldn't live
Another place.

हामी गरिब होइनौं, मूर्ख

2009-11-13T00:02:00.000-08:00

कर्ण शाक्य -
खुट्टा नभएकी एउटा विदेशी महिला आफूले प्राप्त गरेको बिमा रकमबाट लुक्लामा अस्पताल बनाउन आउँछिन् । बेलायतको एउटा साधारण परिवार आफ्नो घरको बहालले अन्धाहरूका निम्ति पोखरामा मालिससम्बन्धी तालिम केन्द्र बनाउन आउँछिन् । जापानको एउटा ट्याक्सी ड्राइभर लान्दु्रकमा आफ्नै स्रोत र साधनबाट सानो जलविद्युत् योजना स्थापना गर्छ । तर हामीले आफ्नो मातृभूमिलाई केही गर्न चाहेनौं । जसले केही गर्न सक्थ्ोे, उनीहरू झन् धन र शक्तिका लागि देशलाई नै हारालुछ गरिरहेछन् । एकचोटी मन्त्री भइसकेपछि उसलाई सधैं ठूलो पद नै चाहिने, पद पाएन भने त बौलाहा नै हुनेे । एउटा शक्तिभोगी मानवअधिकारवादी नागरिक समाजका नेतालाई सोधँे, 'तपाईं सधैं जनता-जनता भनेर राजनीति गर्न खोज्नुहुन्छ, जनताको परिभाषा के हो, जनता भनेको को हो ? के तपाईंको पछाडि कमसेकम तपाईंका भाइ र श्रीमती त छन् ?
यो लेख अङ्ग्रेजीमा लेख्न चाहेको थिएँ । तर विदेशीसामु देशको बेइज्जत गरेर आकाशमा थुक्न चाहन्न । कस्तो विडम्बना, भगवान्ले हामीलाई अथाह प्रकृति दिए, पुर्खाले हामीलाई अनगिन्ती संस्कृति दियो । तर हामीले यसलाई न सदुपयोग गर्न सक्यौं न संरक्षण नैै । झैझगडामै समय बितायौं । भुटानजस्तो देश एउटा नदीको पानीबाट बिजुली निकालेर दक्षिण एसियाकै सम्पन्न राष्ट्र बन्न सक्षम भयोे, हामी त हिमालै बोकेको राष्ट्र, खबार्ंै मुरी हाम्रो पानी बगिरहन्छ । नदीहरूबाट बिजुली उत्पादन गर्ने त कता हो कता, बाँध बाँध्ने कुरामात्र गर्नासाथ सबैलाई चिन्ता लाग्ने । त्यो विद्यार्थी होस् वा राजनीतिज्ञ, त्यो पत्रकार होस्, चाहे साहित्यकार । चालीस वर्षे शाही नेपाल वायुसेवा निगमको हालत त्यस्तै नाजुक छ, एउटा विमान किन्न खोज्यो भने शंका र उजुरीको भुमरीमा फँसिहाल्ने । नेपालमा इमानदार मानिसको आँत सुकेर गयो, बेइमानलाई कसैले छेक्न सकेन । यो जलस्रोत र वायुसेवा निगमको मात्र कुरा होइन, कानुन, शिक्षा र जुनसुकै क्षेत्रको पनि हालत नाजुक छ । आफू जित्यो भने छाती फुलाएर हिँड्छ, हार्यो भने विधिको शासनलाई सराप्न थाल्छ । यो कस्तो लाछीपन ? न आफू काम गर्छ न अरूलाई गर्न दिन्छ । जान्नु-बुझ्नु केही छैन, एकजनाले हुन्न भन्ोेपछि त हुन्न-हुन्न । जुन विषय, जुन क्षेत्र आफ्नो होइन, त्यसमा जान्ने भएर बोल्ने प्रतिक्रिया दिने किन ? हाम्रोे योे कस्तो मनिस्थिति, खान पाएन भने महिनौंसम्म पटुका कसेर ढुंगा राखेर पनि बस्न सक्ने, तर खाना पाउनासाथ नुन चर्काे-पिरो भयो भनेर आलोचना गरिहाल्ने ।
नेपालमा जब नयाँ वर्ष आउँछ, अनेक रंगीचंगी कागजका झण्डा बनाएर टोल-टोललाई दुलहीजस्तै सिंगार्छन्, झिलिमिली बत्ती बाल्छन्, मोटरसाइकल र्यामली गर्छन् । ठीक छ, उल्लासपूर्ण वातावरणमा नयाँ वर्ष मन्ााउनुपर्छ । महोत्सवमा भाग पनि लिनुपर्छ । तर उत्सव-महोत्सव सबै सिद्धिएर महिनौं-महिना बित्ािसक्दा पनि बाटोभरि झुन्ड्याइराखेका तुल त्यसै रहन्छन् । त्यसलाई निकालेर फ्याँक्ने कोसिस कसैले गर्दैन । स्वयम्भू, लुम्बिनी र कतिपय धार्मिकस्थलमा श्रद्धालु भक्तजनले मन्त्र लेखेका कपडाका झण्डाहरू मन्दिरको टुप्पोमा मिहेनत गरेर सजाउँछन् । धर्ममा आस्था राख्नु राम्रो हो, भगवान्को पूजा गर्नुपर्छ । तर घामपानीले मक्किइसकेका ती झुत्रा तुल महिनौंसम्म झुन्डिइरहँदा पवित्र तीर्थस्थलको सम्पूर्ण वातावरणलाई प्रदूषित बनाइदिन्छ । के त्यो झण्डा राखेपछि निकाल्नु पर्दैन ? धर्म गर्नेले कर्म गर्नु पर्दैन ?
नेपालका मस्जिदहरूमा 'लाउड स्पीकर' लगाएर ठूलठूलो स्वरले 'अल्लाह अक्बर' भनेर प्रार्थना गर्दा सायद मुस्लिम समुदायलाई मनपर्न सक्ला, तर मस्जिदबाहिर बस्ने हिन्दू, बुद्धिस्ट र क्रिश्चियनहरूलाई पनि त्योे प्रार्थना मनपर्नुपर्ने आवश्यकता छ र ? ढ्वाङ फुकेर धर्म प्रचार गर्नु यो मुस्लिम समुदाय मात्रले जन्माएको समस्या होइन । हाम्रो देशको अधिकांश धर्मस्थलहरूमा बेढंगे धार्मिक क्रियाकलाप बेरोकटोक मनाउने गर्छन् । यसपाली शान्तिको प्रतीक लुम्बिनीको मायादेवी मन्दिर परिसरभित्र पनि भजनमण्डलीले लाउड स्पीकर लगाएर भजन गर्न थालेका छन् । आफ्नो संस्कार, धर्म र जातीय कर्मकाण्डलाई मात्र महत्त्व दिएर अरूहरूको संस्कृतिलाई हेपाहा दृष्टिकोणले हेर्ने यो हाम्रो इथिनोसेन्टि्रजम मनोवृत्तिलाई हामीले परित्याग गर्नैपर्छ । अब त हुँदाहुँदा राजधानीको केन्द्रविन्दु नारायणचौरमा समेत पाल हालेर चारैदिशामा लाउड स्पीकर लगाई पूजापाठ गर्न लागिसके । के यो कार्यक्रमलाई टोलमा बस्ने सबै मानिसले मनपराएका होलान् त ? स्कुलमा जाने बच्चाहरू छन्, होमवर्क गर्नुपर्छ, त्यो वातावरणमा बच्चाले कसरी पढ्न सक्लान् ? तराई क्षेत्रको त कुरै छोडौं, साना-साना चियापसलेले पनि आफ्नो ग्राहक तान्न जताततै ढ्वाङ राखेर बेसुरे फिल्मी गीत बजाउने गर्छन् । विवाह, व्रतवन्धको बेलामा त कुरै छैन, बस् सारा संसार नै उनीहरूको भयो ।
हामी आवेशमा आएर खुसियाली मनाउन पायौं भने आँखै देख्दैनौं । ऋण लिएर भए पनि भोजभतेर गरिहाल्नुपर्ने । तर तडक-भडक सकिसकेपछि हामी सबै बिर्सन्छौं । प्रकृतिको काखमा हामी वनभोज गर्न जान्छौं, तर फोहोरमैला त्यहीं फ्याँकेर आउँछौं । आलु खाएर पेडाको धाक गरी मोटरसाइकल र मोटरहरू सडकमा गुडाउन मरिहत्ते गर्छाैं, अनि जहाँ पायो त्यहीं विवेकहीन तरिकाले पार्किङ गरी टा्रफिक जाम गराइदिन्छौं । कस्ता स्वार्थी हामी ? आफूलाई असजिलो र मर्का पर्योे भने तुरुन्तै रिस उठ्ने तर आफ्नो भूलबाट अरूलाई कति मर्का पर्छ सोच्दै नसोच्ने ? स्वार्थमा गुम्सिएर हामी यति अन्धो भयौं कि अरूको समस्यालाई ध्यानै दिन सकेनौं । असन, इन्द्रचोक, ठमेलको कुनै पनि सडक, गल्लीमा बिहान हिँड्दा हरेक पसलेले आ-आफ्नो पसल सफा गरेर धूलो जम्मै सडकमा फ्याँक्छन् । यतिमात्र होइन, आ-आफ्नो पसलको 'डोरम्याट' सडकको बीचमा उल्टाएर राख्छन् । यो किन गरेको हो, अहिलेसम्म बुझेको छैन । डोरम्याटमाथि गाडी गुड्यो भने धूलो झर्ला भनेर हो कि ? के आफ्नो पसलमात्र सफा भए पुग्यो त ? ती फोहोर र घिनलाग्दा डोरम्याट राखेर सडकलाई बेइज्जत गर्न यसरी पाइन्छ ?
यो भएन, त्यो भएन भनेर सरकारलाई मात्र गाली गर्ने पक्षमा म छैन । हरेक विकृतिलाई सरकारी नियमले मात्र बाँध्न सक्दैन । हामीले आफैंलाई विवेकको नियमले बाँध्नुपर्छ । म एक सकारात्मक सोच राख्ने व्यक्ति हुँ । तर पाठक भन्ठान्लान्, यो कस्तो ढोँगी, हरेक क्रियाकलापको नराम्रो पक्षलाई मात्र हेर्छ । वास्तवमा सकारात्मक सोचको उत्पत्ति समालोचनात्मक दृष्टिकोणबाट नै आउँछ । सबै थोक ठीक छ, राम्रो छ, मात्र भनेर समस्या सुल्भिmँदैन । समाजका कुरीति र विकृतिलाई आँखा चिम्लेर स्वीकार्नु सरासर हरुवा प्रवृत्ति हो । साथै व्यावहारिक जीवनको धरातललाई बिर्सिएर सबै राम्रै हुनेछ भनी आशा राख्नुु पनि सकारात्मक सोच होइन, मात्र सपना वा विसफुल थिङकिङ हो । तसर्थ सकारात्मक सोचलाई मूर्तरूप दिने हो भने समाजका अँध्यारो पक्षलाई पनि नियालेर हेर्नैपर्छ । त्यस्ाका कमी-कमजोरीलाई व्यावहारिक प्रक्रियाबाट निराकरण र शुद्धीकरण गर्न खोज्नु नै सकारात्मक प्रयास हो ।
देशका कुनाकाप्चामा अनेक आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक विकृति छन् । यद्यपि ती सम्पूर्ण समस्याको समाधान पैसाको बलबाट मात्र हुँदैन । न सरकारी प्रयासबाट हुन्छ न त आमूल राजनीतिक परिवर्तन बाट नै सम्भव हुन्छ । तीे समस्या हामी आफैंले नै जन्माएका हौं । समस्या हाम्रै हो र समाधानको उपाय पनि हामीभित्र नै छ । समस्या समाधानको साँचो अधिकार होइन, चिन्तन हो, कर्तव्य हो । अधिकार खोज्नु नराम्रो होइन । तर कर्तव्य विनाको अधिकार परजीवीपन हो । अधिकार हाम्रो मर्म हो भने कर्तव्य हाम्रो कर्म हो ।
चन्दा दिएर, श्रमदान गरेरमात्र समाजसेवा गर्नुपर्छ भन्ने छैन । आफूले गर्नुपर्ने सानोे काममात्र गरिदिए पनि धेरै सुधार हुन्छ । कथंकदाचित् सुधार्न सकेन भने कमसेकम बिगार्ने काम त नगरौं । हाम्रो समाजमा एउटा हलुवाइले शुद्ध रोटीमात्र बेचिदियो भने, एउटा ट्याक्सी ड्राइभरले ग्राहकलाई मात्र नठगिदिए पनि वा एउटा तरकारी पसलेले फुटपाथ अतिक्रमण नगरी आफ्नै पसलभित्र मात्र तरकारी बेच्यो भने वा एउटा छिमेकीले अर्काे छिमेकीको मर्कामात्र बुझिदियो भने वा एउटी गृहिणीले घरको फोहोर फ्याँक्ने ठाउँमा मात्र फाल्दिइन् भने वा एउटा कुचीकारले आफ्नो समयमा सडकमात्रै राम्ररी सफा गरे वा एउटा पाइलटले समयमा प्लेन उडाइदिए धेरै समस्या सुल्झिन्छ । त्यस्तै एउटा विद्यार्थीले आफ्नो पाठमात्र पढिदिए पनि वा एउटा शिक्षकले शिक्षामात्र दिए वा एउटा चुनावमा उत्रेका उम्मेदवारले चुनावपश्चात् भित्तामा आफैंले टाँसेका पोस्टरमात्र निकालिदिए वा एउटा सरकारी कर्मचारीले आफ्नो फाइलमात्र टुङ्गयाइदिए वा एउटा पत्रकारले आफ्नो अन्तरआत्माले देखेको कुरालाई मात्र लेखिदियो भने वा एउटा कमिसन एजेन्टले सरकारी कर्मचारीलाई लोभमा मात्र नफँसाए वा एउटा मन्त्रीले आफ्नो कार्यालयमा राजनीतिक कार्यकर्तालाई नभेटी नियमपूर्वक गर्नुपर्ने निर्णयमात्र गरिदिए वा जसको जिम्मेवारी जे छ, त्यतिमात्र इमानदारीपूर्वक गरिदियो भने पनि नेपालका ९० प्रतिशत समस्या समाधान हुन्छन् । पैसा नभएर मानिस गरिब हुँदैन । विवेक नभएपछि

ON MAKING HARD DECISIONS

2009-10-15T06:02:00.000-07:00

“Everything in your life is there as a vehicle for your transformation. Use it!”
-RAM DASS: Spiritual teacher and author

It’s a hard fact of life that throughout our lives we have to make hard decisions! The quote below not long ago helped me to make such a decision. The simple words helped me to cut through to the truth, and saved for me hours of meaningless and pointless anguish and deliberating, because hard decisions are always easier to make if we refuse to lose sight of the big picture. I decided to share these words (an easy decision) because I hope they may be helpful to you too.

“I say to you, this morning, that if you have never found something so dear and precious to you that you will die for it, then you aren’t fit to live.

You may be 38 years old, as I happen to be, and one day, some great opportunity stands before you and calls upon you to stand for some great principle, some great issue, and some great cause. And you refuse to do it because you are afraid.

You refuse to do it because you want to live longer. You’re afraid that you will lose you job, or you are afraid that you will be criticized or that you will lose your popularity, or you’re afraid that somebody will stab or shoot or bomb your house. So you refuse to take a stand.

Well, you may go on and live until you are ninety, but you are just as dead at 38 as you would be at ninety.

And the cessation of breathing in your life is but the belated announcement of an earlier death of the spirit.

You died when you refused to stand up for right.

You died when you refused to stand up for truth.

You died when you refused to stand up for justice.”

-Dr. Martin Luther King, Jr., 1967

मेरो देशको पुस्तक

2009-08-14T21:37:00.000-07:00

वाशु शशी

मेरो देशको पुस्तकका पृष्ठहरु
ठाउँ-ठाउँमा च्यातिएका छन्।
यसलाई पढ्ने मेरो बालकहरुले
अवश्य 'यो त भएन बा!' भन्नेछन्।
यसका पन्नाहरुको अक्षर नै मेटिने गरी
ठाउँ-ठाउँमा कालो मसी पोखिएको छ!
यसलाई पढ्ने मेरो बालकहरुले
अवश्य 'यो त नराम्रो भो बा!' भन्ने छन्!
अनि म बाझोँले बादललाई झैँ हेरिरहुँला
-तिनीहरुले ती चौटाहरु ल्याएर जोडेको!
दागहरु माझेर पुस्तक सफा पारेको!

हो, मेरो देशको पुस्तकका पृष्ठहरु
ठाउँ-ठाउँमा च्यातिएका छन्।

तेञ्जिङ छिरीङ लामालाई

2009-08-14T21:26:00.001-07:00

विमल निभा

लामादाइ
तपाईंको हाँसो निकै स्वच्छ छ
तर कृपया त्यसमा सुनको दाँत
सामेल नगर्नोस्

तपाईं जब उन्मुक्त भएर हाँस्नुहुन्छ
श्रमको हाँसो हाँस्नुहुन्छ
तपाईंको ठेला परेको हात
यसको साक्षी छ

तपाईं जब अडि-अडीकन हाँस्नुहुन्छ
आशाको हाँसो हाँस्नुहुन्छ
तपाईंको व्यस्त लगन
यसको साक्षी छ

तपाईं जब प्रफुल्ल भएर हाँस्नुहुन्छ
विश्वासको हाँसो हाँस्नुहुन्छ
तपाईंको असल चरित्र
यसको साक्षी छ

तपाईं जब अावेशमा हाँस्नुहुन्छ
जोशको हाँसो हाँस्नुहुन्छ
तपाईंको अनवरत उत्साह
यसको साक्षी छ

तपाईं जब जोड-जोडले हाँस्नुहुन्छ
दृढताको हाँसो हाँस्नुहुन्छ
तपाईंको कस्सिएको मुठ्ठी
यसको साक्षी छ

लामादाइ
तपाईंको हाँसो स्वच्छ छ, उन्मुक्त छ
प्रफुल्ल छ, सफा छ, निर्मल छ
एकदम मजाको छ
तर कृपया त्यसमा सुनको दाँत
सामेल नगर्नोस्

हो, म बाहुन हुँ

2009-08-01T04:11:00.001-07:00

KUSUM GYAWALI

हो
म एक्काइसौ सताद्वीको बाहुन हुँ
जनै फालेर बिष्णु अवतारका दोवाटे टपरीमा
च्यातेर बिभेदका कर्मकाण्डहरू
अस्वीकार गर्दै कसैको भजन किर्तनका नीत्यकर्म
म अश्रुग्यासले रोइरहेको सडकको वीचमा छु
अगालो मारेर मेरै बालीघरे कामीदाईसंग
म चुच्चो नाके अनुहारको मान्छे
जनजाती आन्दोलनमा नारा घन्काउने
नयाँ यूगको आवाज हूँ
हो म एक्काइसौ सताद्वीको बाहुन हुँ

कुनै महाराजको काट्टो खान अस्वीकार गर्ने
कपाल नखौरने कुनै तानाशाहको मृत्यूमा
पशुपतिको ब्रह्मनालमा पनि
धर्म निरपेक्षको मस्तुल उठाउने
आफ्नै लागि आफै पञ्चेबाजा बजाउने
युगनायकका मूर्ति बनाउने
नयाँ समयको कालीगड हूँ
इतिहासमा पहिरो जान पूर्व मोफसलका बस्तीमा
कमलपित्तका विरूद्ध हाकहाल्ने
झसमिसेको म कटवाल हुँ
सिलाएर रंगिचंगी हिऊँ र
धानमा बहेली खेल्ने बतासको
थाङ्राभोटा तुन्ने दमाइ हुँ म
हो म एक्काइसौ सताद्वीको बाहुन हुँ

नलगाए पनि जनै
रित्ता घाँटीमा झुण्डिए पछि बाहुनबाद
छुवाछुत गरे पछि आफ्नै दाजुभाइ सँग
ए नयाँ युगका कथित मान्छे
तिमी खाट्टी पुराना बाहुन हौ
पुराना युगका खण्डहर
तर म धेरै फरक छु तिमीभन्दा
हो म एक्काइसौ सताद्वीको बाहुन हुँ

कवितामा जीवन

2009-08-01T03:45:00.000-07:00

- कुमारी लामा

चलायमान नदी र जडवत रूख, विपर्यासलाई एकै ठाउँमा आफ्ना भावना र विचारले बाँधी कवि भीष्म उप्रेतीले आफ्नो पछिल्लो कविता कृति 'तिनाउ नदी र बूढो रूख' पाठकमाझ पस्केका छन् । 'कवितामा पहाड', 'समुद्र र कविताहरू' जस्ता उनका अघिल्ला कवितासंग्रह निकालेका छन् । उमेर, अनुभव र भावनात्मक अभिव्यक्तिले खारिएको अनुभूति प्रदान गर्ने उनको यस संग्रहका कविताहरू जीवनका ज्यादै जटिल सत्य जीवन, मृत्यु, उत्सुकता, स्वतन्त्रता, खुसी आदिका विषयमा गरिएको गहन चिन्तनको सरल अभिव्यक्ति हो । उनी थोरै सरल शब्दहरू प्रयोग गरी ज्यादै जटिल चिन्तनशील विषयतर्फ आफ्ना पाठकहरूलाई डोर्या्उँछन् । यो सरलताभित्रको जटिलता नै उनको वास्तविक पहिचान हो ।

तिनाउ नदी आफ्नो बगिरहने धर्मलाई सहर्ष पालना गर्दै निरन्तर बगिरहेको छ । कहिले कञ्चन जल, कहिले फोहोर र कहिले त रगतलाई पनि आफूसँगै बगाइदिन्छ । तर नदी किनारको रूख कैयौं घामपानी सही त्यहीँ उभिइरहेछ निरन्तर भइरहने परिवर्तनलाई नियाल्दै जो उनको आफ्नो धर्म पनि हो । सरल सुनिए पनि तिनाउ नदीको चाल र त्यो रूखको स्थिरता हाम्रो जीवन र भोगाइकै एउटा अंश हो । वर्तमान नीरस र भयावह परिस्थितिबाट जो कोही मुक्त छैन । कविहृदय यो विकराल विसंगत समयबाट प्रताडित छ । एक प्रकारको भयले उनलाई गाँजेको छ । उनी यही डरलाग्दो समयलाई आफ्ना शब्दमार्फत यसरी बोल्छन्-

सपना बगेपछि
नदी आँसुले बन्दोरहेछ
हिजै मात्र
बलात्कारपछि हत्या भएको
नांगो शरीर भेटियो बगरमा
नदी रगतले पनि बन्दोरहेछ ।

राम्रो तस्वीर !

2009-06-25T22:05:00.000-07:00

-चन्द्र गुरुङ

(Source:www.nepal.hk)

मैले
जीवनभरिको कमाइले
यो सहरमा
एउटा सुन्दर घर बनाएँ
र सबैले तारिफ गरे-
“वाह, क्या विशाल घर !”

मैले
रात-दिन मेहनत गरेर
अकूत धन-दौलत जोडेँ
र एउटा कार किनेँ
सबैले ताली पड्काए-
“वाह, क्या शानदार कार !”

सधैँ
एकोहोरो लागिरहेँ
र थुप्रै धनार्जन गरेँ
सबैले भने-
“वाह, कति धेरै सम्पत्ति !”

मैले
बहुमूल्य लुगा-गहनाले
आफूलाई सजाएँ र सिँगारेँ
सबैले प्रशंसा गरे-
“वाह, क्या राम्रो डिजाइन !”

मैले
आफ्नो सन्तानको विवाह-भतेरमा
इज्जतको लागि
पानीसरह पैसा बगाएँ
र सबैले मज्जा लिएर भने -
“वाह, क्या भव्य पार्टी !”

आज,
मैले त्यो गरीब असहायलाई
मानवताको खामभित्र राखेर
दिएँ एउटा न्यानो मुस्कान
हेर्दा-हेर्दै
उसको मुटुको भित्ताहरूमा
मेरो फोटो छापियो
र वरिपरि सबैले भन्न थाले-
“वाह, क्या राम्रो तस्वीर !”

(हिजोसम्म मात्र मेरो धन-सम्पत्तिको चर्चा चल्थ्यो । तर आज मेरो तस्वीरको प्रशंसा भएको छ ।)

April Rain Song

2009-06-25T21:37:00.000-07:00

-Langston Hughes.

Let the rain kiss you.
Let the rain beat upon your head with silver liquid drops.
Let the rain sing you a lullaby.
The rain makes still pools on the pavement.
The rain makes running pools in the gutter.
The rain plays a little sleep-song on our roof at night.
And I love the rain.

भेडेटारको पिक्निक

2009-06-07T20:59:00.000-07:00

उपेन्द्र सुब्बा

हजुरको भक्तीप्रताप ...
प्रचण्ड गर्मी छ भानु चोकमा
सडक तातेको छ, नारा जुलुसले
उफ !
घाँटी सुकेर हैरान छ, पानी छैन ।

चिसो वियरले तालु छम्काउँदै
रामायनले मुख हम्काउँदै
कति बस्नुहन्छ यो चोकमा ?
छोडदिनोस् बाजे भक्ती-शक्ती !
जाउँ आज पिक्निक, माथि...
भेडेटारमा, यतिखेर कति शीतल होला...?

कति खानु धरानको कालो बङ्गुर मात्र
आज, विनलादेनको मुटुसँग
जर्जबुसको कलेजो भुटेको अलिकति
सद्धामको कान पोलेर
अकबरे खुर्सानीमा मोलेको अलिकति
- मार्क्सको अण्डा
- हिटलरको गिदी, जिब्रो
- ब्रिट्नी स्पेयरको मुत, एक बोतल
बाजेलाई विशेष-
पक्चानाको आलो दूध, तात्तो, एक गिलास
भेडेटारमा, पिक्कनिक कति रमाइलो होला...?

- यी मोटरहरूको प्वँ...प्वँ
- यी रिक्सा, साइकिलहरूको किरिङ्किरिङ...
- यी खलासी भाइहरूको उपद्रो चिच्याइ...
दिक्का लाग्दैन ?
जाउँ-
चार्ल्सटावरको माथिल्लो छतमा बसेर
तल मधेसको नीला फाँटहरू हेर्नु
माथि लहरै जोल्ठेर बसेका
पहाड, हिमालहरू हेर्नु
अल्सी लाग्यो ने,
तरुनीको फिला सिरानी लाएर
माथि आकासको लाज हेर्नु
र, खुसुक्क तरुनीको कानमा भन्नु
-"हेर त, आकासले कट्टु नलाएको..."
साँच्ची बाजे !
भेडेटारमा पिक्निक कति रमाइलो होला...?

एकैछिनलाई मागेको साथीको भटभटे
पछाडि चढाएर आफ्नो नपर्ने भउजू
घ्याच्च... घ्याच्च... घरिघरि ब्रेक !
बारबार हम्प्स नहुँदाको रिस,
बाजे, भेडेटारको ओरालो कति रमाइलो होला...?

हजुरको भक्तीप्रताप
प्रचण्ड गर्मी भानुचोकमा
सडकको अलकत्र पग्लिएर बग्लाजस्तो
उफ !
भेडेटारमा, यतिबेला कति शीतल होला...?

सूर्य बोल्दैन

2009-05-27T21:02:00.001-07:00

जगदीश घिमिरे

सूर्य बोल्दैन
केवल उदाउँछ
ब्यूउँझाउँछ
आँखा देखाउँछ
चराचरलाई जीवन दिन्छ
तर बोल्दैन,
केवल काम गर्छ
सूर्य बोल्दैन
सूर्य नेता होइन
उसलाई सत्ता चाहिएको छैन

Poetry is outpouring of the heart…

2009-04-14T21:14:00.001-07:00

-Ali Al-Saeed

Previously, I’ve been mistaken for a poet. I presume it’s slightly hyprocitical of someone who refuses to call himself a poet to publish a book of poetry, but that is the situation I found myself in, with the launch of my latest book “Sad Man Dancing”.
For years, I’ve been correcting people that I am not a poet. And in the introductory poem in the book, I state that being called a poet is a “label my shoulders cannot carry, and a burden I shall not accept”. Confusing words perhaps, but the reality of it is that I never saw myself as a poet, not that there is anything wrong with that! It’s just that I’ve always avoided putting myself into a specific context, box or sphere that defines every aspect of what I do.
It seems that people have this preconceived notion of what poetry is and should be and when I take a look at it, I sense that it’s been plagued by a set of rules and traditions. By the same token, I refuse to be associated with one particular “historical” figure. I believe once you do everthing you do will be judged by their ideologies and standards. And it leaves you locked on one path of thinking and behaving.
To me, poetry is the rawest form of self-expression, it never studied, elaborate or conscious. I’m not saying that anything you write or jotdown could be poetry, but those words that truly come from a deep need to express, a desperate emotional shout or a moment of pure unadultered joy. The only time I hold pen to paper is when I write down these intimate, personal poems, often unapologetic in their aggressive honesty. I take the pen and it becomes an extension of my emotions, feelings and memories that pour out of my mind, heart and soul.
In a way, it’s cathartic. I am almost certain that all of you out there have written, at one stage in your lives or another, and in one form or another, some sort of poetry. Some within the literary scene might act as if poetry is an exclusive, highbrow art form only appreciated by academics and intellectuals, but the root of it has always been the raw human condition that we all share.
My new book of poetry is by no means traditional or serious,it’s quite the opposite. However, it is genuine. I just hope that it will show people it’s all right to write poetry and pour your heart out in verse. We may not all be poets, but we all write poetry. And that’s OK.

प्रेम बाँडे बढ्छ

2009-04-08T21:21:00.000-07:00

डा अरुण बुढा

सानो छँदा बुबाले मलाई बोकेर गाउँ डुलाउने गर्नुहुन्थ्यो । बुुबाका हातका केही औंला थिएनन् । बुबाको मात्रै होइन, हामी बसेको टोलमा धेरैको समस्या यस्तै थियो । कसैको त हातै हुँदैनथ्यो । मुख बिगि्रएका र शरीरमा दागैदाग भएकाहरू पनि थुप्रै थिए । तर गाउँकै अर्काे बस्तीका मान्छे भने हामीभन्दा भिन्न थिए । उनीहरूको शरीरमा यस्तो केही थिएन । पछि बुबाले भन्नुहुन्थ्यो । कुष्ठरोगले यस्तो भएको हो । गाउँमा पापीलाई लाग्ने रोग लागेको भनेर घृणा हुनथालेपछि उपचारका लागि कालिकोट छाडेर बुबा डडेलधुरा आउनुभएछ । रोग र गाउँले बीचको सम्बन्ध बुझ्दै गएपछि मलाई गाउँका मानिसहरूसँग कुरा गर्न र उनीहरूको घर जान पनि डर लाग्न थाल्यो । के भन्ने हुन् ? कतै कुष्ठरोगीको छोरो भनेर गिज्याउने पो हुन् कि भन्ने डर सधैं लागिरहन्थ्यो ।
बुबा डडेलधुराको टिम अस्पतालमा पिएन काम गर्नुहुन्थ्यो । त्यो अस्पतालमा कालिकोटमा बुबालाई पापी भनेर हेला गर्नेदेखि मलाई कुष्ठरोगीको छोरो भनेर हियाउनेहरू पनि आउँथे । मलाई ती मानिस देख्दा रिस उठ्थ्यो । तर बुबा भने उनीहरूलाई झन् सहयोग गर्नुहुन्थ्यो । म अचम्ममा पर्थें । आफूलाई हेला गर्ने, घृणा गर्ने मान्छेलाई पनि किन राम्रो गर्नु ? सोध्दा बुबा भन्नुहुन्थ्यो, माया बाँडेमात्रै बढ्छ । मैले बुबाको यो वाक्यको अर्थ क्याम्पस सकुन्जेल पनि बुझिन ।
साठी सालतिरको कुरा हो । चाइनाबाट एमबीबीएस पास गरेर फर्किएपछि काठमाडौंका राम्रा अस्पतालमा काम गर्ने मेरो इच्छा थियो । त्यहीबेला मलाई सिनियर डाक्टर विजय पाण्डेले पर्साको बाँदरझुला भन्ने गाउँमा शिविरमा बोलाउनुभयो । इच्छा नहुँदा-नहुँदै पनि चिनेको दाइ भएकाले मैले नकार्न सकिन । पर्साको दुर्गम गाउँ, झिँगटीले छाएको बस्तीमा सानो प्राथमिक विद्यालयमा शिविर चलाइएको थियो । अस्पताल जान नसक्ने बाँदरझुलावासीको साधारण स्वास्थ्य जाँच गर्ने र घाउ सफा गर्ने काम मैले गरेँ । तर त्यहाँका बिरामी मसँग अत्यन्तै खुसी भएको पाएँ । उनीहरूले ईश्वर नै पाएजस्तो गरे । उनीहरूको मायाले म भावविह्वल भएँ ।
बाँदरझुलामा गरेको त्यो छोटो सेवाले मलाई बुबाको भनाइको सही अर्थ खुलस्त पारिदियो । माया बाँडेपछि साँच्चै बढ्दोरहेछ । टोलैपिच्छे अस्पताल भएको काठमाडौंमा म माया धेरै बाँड्न सक्दिनथेँ । त्यसैले अठोट गरेँ, माया बाँड्न म गाउँमै जानुपर्छ, जहाँ धेरैभन्दा धेरै मान्छेलाई त्यसको खाँचो छ ।
म डडेलधुरामा बसेर बिरामीको सेवा चार वर्षदेखि गरिरहेको छु । यहाँ म आफ्नै इच्छाले बसेको हुँ । यहाँ दिनहुँ सयौं मान्छे उपचारका लागि आउँछन् । बेला-बेलामा छाला ताछिएको टाउको, हाँगा रोपिएको गर्धन लिएर पनि मान्छे आइपुग्छन् । प्रसव वेदनाले छट्पटाउँदै गरेका महिलाहरू आउँछन् । अछाम, डोटी, दार्चुलाबाट दुई दिनसम्मको बाटो हिँडेर बिरामी यहाँ आइपुग्छन् । डाक्टरको नाताले उनीहरूको उपचार गर्ने जिम्मा मेरो हुन्छ । यति अमूल्य माया डडेलधुरा नबसेको भए मैले कहाँ बाँड्न पाउँथे र ?
शुद्ध नेपाली नबुझ्ने बिरामीहरू मैले डोटेली भाषामा बोल्दा अचम्म मान्छन् र आफ्ना कुराहरू निर्धक्क राख्छन् । बिरामीको अवस्था बुझेर डोटेली नबुझ्ने चिकित्सकलाई बुझाउन पाउँदा मलाई थप गर्व लाग्छ ।
डाक्टरी काम आफैंमा ठूलो होइन । ठूलो कुरा त माया, स्नेह हो । जुन मैले सुदूर पश्चिमका धेरै बिरामीहरूसँग बाँड्न पाएको छु । प्रेम, माया वा स्नेह जति बाँडयो, त्यति बढ्दै जान्छ भन्ने मेरो विश्वास हो । जहाँ प्रेम बाँडिन्छ, त्यहाँ घृणा कुनै ठाउँमा हुँदैन । त्यसैले प्रेम बाँड्नु नै मेरो लक्ष्य हो । त्यही नै मेरो विश्वास पनि ।

यो लेख एन्टेना फाउन्डेसन नेपालको टेलिभिजन तथा रेडियो कार्यक्रम 'मेरो जिन्दगी मेरो विश्वास'बाट साभार गरिएको हो ।

सम्बन्ध सूत्र

2009-03-31T21:23:00.000-07:00

मणि लोहनी

विस्फोटमा ध्वस्त मन्दिरको बूढो पूजारी
बाबु जलाएको खरानी बगाउने
निर्दयी खोलाछेउ उभिएको, त्यो उदास बालक
र कुनै किशोर प्रेमीले लेखेको प्रेमपत्रजस्तो
सुरक्षित छ भन्दाभन्दै असुरक्षित बन्न पुगेको नागरिक
यतिखेर मेरा सहयात्री बनेका छन् ।

अब आफ्नो भन्ने कोही बाँकी रहेनन्
अनि म निस्किएथेँ यात्रामा
कतै जाउँ भन्थेँ, उहिल्यै
आफ्नाहरूको मायाले सताउँथ्यो त्यतिखेर
मोहले भुतुक्कै पाथ्र्यो, पर हुँदा
यदाकदा कतै गइहाले पनि
सताउँथ्यो यादले
सँगै रहँदा पनि कहिल्यै मिलेन सुख
जन्ती आउँथे, हृदयमा हुँदैनथ्यो शुभकामना
विना समवेदना आउँथे मलामी
र गाह्रो साह्रोमा कहिल्यै हुँदैनथ्यो सरसहयोग ।

जब थपिँदै गयो
उमेरसँगै दुःखको पहाड
सम्बन्धको जालोसँगै एकाङ्कीपन
आफन्तको न्यानोपन
बतासियो, साँझका चराहरूसँगै ।

अडिएन पर कतै पुगेर
बतासजस्तो उनीहरूको माया
इन्द्रेनीजस्तो आफ्नो सपना
र यौवनजस्तो उनीहरूसँगको सम्बन्ध ।

नबग्नु खोलो बगिरहृयो
रोकिएन फिरन्ते ऋतु र मौसम
बेहिसाब हिँडिरहृयो अभिशप्त समय ।

र यात्रामा निस्किएपछि
एक-एक गरी भेटिए
बूढो पूजारी
उदास बालक
र असुरक्षित नागरिक ।

‘यो समयको अन्तिम अन्तरवार्ता’

2009-03-31T21:18:00.000-07:00

- उमेश राई’अकिञ्चन’

फेरि पुग्नुछ मैले
पुग्न नसकेको गन्तब्य

नसोध मलाई
कति लामो छ
प्रधानमंत्रीको जुँगा
वा
भर्खरैं पेट्रोल पम्पमा राखिएको
गाडीहरूको लश्कर

नसोध मलाई
कति भयानक हुनसक्छ प्रतीक्षा ?

बरु सोध्नु
यो हावा र पानीको लागि
कत्ति खाइयो
पुलिसको डण्डा
अश्रुग्याँस
अनि
कत्ति पटक सुतियो
हिरासतको चिसो क्षिडी

नभन मलाई
तिम्रो चिम्सा आँखाभरि
सुहाउँदैन
यो
कुर्सीको सपना

म
केवलकारका पाइलाहरूले
कोर्न चाहान्छु
अग्लो अति अग्लो
पहाडजस्तो नाम

भदौंको घाम
र
बेरोजगार हुनुको पीडाले
उसैंगरी पोलिरहदा
कहिलेकाहीं यस्तो लाग्छ
मानौं
धन नभएको प्रेमी
र
देश नभएको शरणार्थी
दुवैं
हुँ
म

जहीँतहीँ
बजिरहेको बेला
संघियताको संगित
अनि
गणतन्त्रको गित

अन्तिम पटक
फेरि पनि
नसोध

गणतन्त्र
राम्रो कि राजतन्त्र ?

भर्खरैं अफ लाइन भएकी
प्रेयसी
र
राष्ट्रको नाममा सम्बोधन सकेका
राष्ट्रपतिको अनुहार
उस्तै‌-उस्तैं
प्यारो लाग्छ मलाई ।

CONDOLENCE!

2009-03-22T21:16:00.000-07:00

My heartfelt condolence on the sad and untimely demise of Sh. Ganesh Bdr. Thamsuhang, father of my friend Prakash Thamsuhang. I am shocked and stunned to learn about Prakash ji’s beloved father’s sudden death. The tragic news is so sudden and shocking that I am not ready to believe it.

Prakash ji, I am with you in this hour of gloom and despair, and my deepest sympathy goes out to you. You must take heart and bear it manly. I know you will miss him much, but I hope that the memories you shared with him will help comfort you in the days to come.

May Almighty God grant peace to the departed soul. May God rest his soul in perfect peace and beatitude.

With my sincere condolences
Chandra Gurung
Manbu-6, Gorkha

बदलिँदो समाजको अभिलेख

2009-03-22T21:15:00.000-07:00

राजेन्द्र बस्नेत

च्याम्बरभित्र राखेर
थिचिथिचि निचोर-
पे्रम र सद्भावलाई ।
तप-तप
पिनाझैं निचोर ।
र, लेख-
तिम्रो जातिको नाम
तिम्रो भाषाको नाम
तिम्रो देशको नाम
तिम्रो आकाशको नाम
मात्र तिम्रो भूगोलको नाम...।
हो, मृत मानवीय-संवेदनाको धरातलमा रमाइरहेको छ, विश्वसभ्यता । निचोरएिका छन्, प्रेम र सद्भाव । वास् तवमै कवि पूर्ण इन्फादाका कविताहरू विद्रोह र विसंगतीमाथि कुर्लिरहन्छन् । युवा स्रष्टामाझ इमान्दार र फरक पहिचान बनाएका ३७ वर्षे यी भोजपुरे बौद्धिक र प्रयोगशील कविका रूपमा पनि चिनिन्छन् । डेढ दशकभन्दा लामो समयदेखि कविता र समालोचनामा कलम चलाइरहेका इन्फादाको कविता संग्रह 'अभिलेख अवशेषहरू' हालै प्रकाशित भएको छ ।
९ वर्षअघि 'मौन कम्पनहरू' कविता संग्रह निकालिसकेका यी मास्टर -उनी शिक्षक हुन्) को यो दोस्रो कृति हो । संग्रहमा समेटिएका ४० वटा कविताहरू वास्तवमै समाजको दपर्णछायाका रूपमा प्रस्तुत भएका छन् । यिनमा प्रयोग भएका प्रतीक, बिम्ब, शील्प र शैलीले मानवीय-चेत र सभ्यतामाथि तिखो व्यंग्य पनि गरेका छन्-

घाम ।
नाङ्गै हिँडिरहेछ
घरका धुरीहरू खोतल्दै
आँखीझ्यालबाट
नाङ्गै पस्छ- कोठाभित्र
नाङ्गै डुल्छ- बंगालाभित्र
घामका यी वेश्या आतंकहरू
दृश्य-चित्रमा
नग्न सुतेका छन्, लम्पसार
र, हेररिहेका छन्, लाज पचेका चराहरू
टुलुटुलु वेश्या घाम ।
साँच्चै, समाज, राष्ट्र र विश्व परविेशमा 'घाम' को झैं चरत्रिका 'वेश्या' आतंकबाट ठूलो जमात पीडित छ । र पनि 'चरा' बनेर हेर्न/सहन विवश छ, यो जमात ।
'अभिलेखका अवशेषहरू' मा सन्त्रास, पीडा, आक्रोश र दुर्नियतिको विषाक्त ब्ल्याकहोलभित्र उनका कविताहरूको सौन्दर्य छताछुल्ल भएका छन् । तर समकालीन पुस् तामा प्रभावशाली सर्जकका रूपमा पनि उभिएका इन्फादाका सिर्जनामा जटिल शब्द-संयोजन हावी छन् । यो कसीका कारण सबै पाठकलाई उनका कवितासंगै बग्न कठिन हुनेछ । 'सिंगो जीवन प्रयोग हो भने सिंगो कविता पनि प्रयोग नै हो । स्रष्टापिच्छेका कविता शिल्प र सौन्दर्य फरक-फरक हुन सक्छन्, जीवन भोगाइ र अनुभूति गराइअनुसारका कविता बुनिन्छन् जस्तो लाग्छ मलाई', कवि इन्फादा भन्छन्- 'संसार युटोपिया भ्रमको यात्रामा यगौंदेखि दौडिरहेको छ, म पनि त्यसबाट विमुख पक्कै पनि छुइन ।' सिर्जनालाई कुनैपनि वाद वा सिद्धान्तमा बाध्ने प्रवृतिका घोर विरोधीका रूपमा पनि उनी चिनिन्छन् । स्वभावतः उनी माक्र्सवादी सिद्धान्तका पक्षपाती हुन् तर उनका सिर्जनाहरू सैद्धान्तिक धारभन्दा माथि उठेका छन् । मान्छे, सभ्यता, संस् कार र प्रवृतिमाथि उनका कविता बढी केन्दि्रत छन् ।
'कवितामा लाटा शब्दहरूको साम्राज्य सकियो । झोक्राएका, भुर्झाएका कुपोषणग्रस् त विचार र बिम्बहरूको बिलौना सकियो । बासी इतिहासका जडताहरूको एकालाप सकियो,' अभिलेखका अवशेषहरूको शल्यक्रियापछि कवि विप्लब ढकालको ठम्याइ छ, 'नयाँ बाटो र नयाँ गन्तव्यको खोजीमा आजका कविहरू विचार र शिल्पका बहुल तरङहरू बोकेर समयको अनुहार आविष्कार गररिहेका छन् । पूर्ण इन्फादा यसका प्रमाण हुन् ।' जेहोस, 'अभिलेखका अवशेषहरू' मा स्तरीय कविता पढ्न पाइनेछ । तर कहीं कतै भाषागत त्रुटि देखिएका छन् । कृतिको सबैभन्दा कमजोर पक्ष हो, सबै कविता एकैखाले लाग्छन् ।

Congratulations to my dear friend Prakash!

2009-03-06T20:47:00.000-08:00

आमा ! यो के भयो ?

2009-02-17T20:57:00.000-08:00

सुमल कुमार गुरुङ
-यूकेबाट

आमा ! तिम्रो अँगालोभित्र,
एउटा आवेग चित्कार र आर्तनाद,
चुलिएर कुनाकन्दरा थर्काउदै
जब एउटा जीवन-दीप निभेको हुन्छ
त्यो आवेग चित्कारको आर्तनाद विवश नेपालीको हुन्छ ।
आमा ! पाशविक बरबरताको क्रुर पराकाष्ठ नाँघेर
निरीह र निर्दोष कहिलेसम्म शिकार हुन्छ ?
बलियोबाट कमजोरमाथि कहिलेसम्म अत्यचार हुन्छ ?
स्वार्थ र वैमनष्यताको फोहोरी राजनैतिक खेलबाट
आमा तिमी कहिले मुक्त हुने हौ ?
प्रत्येक दिन उदाउने घामले निम्त्याएको उमङ्ग
हरेक साँझ पछिको रातले तर्साएको हुन्छ ।
यी नरोकिने सिलसिला, अन्त हुने कहिले हो ?
न्याय निसाप कुन चराको नाम हो ?
यहाँ जसले जे गरे पनि हुन्छ,
लोभी र स्वार्थी जमातको नेतृत्वले
अब त आमा यहाँ जसलाई जे मन लाग्यो त्यही गर्दैछ,, त्यही हुँदैछ ।

प्रत्येक कालखण्डमा रगतले कोरेको इतिहास,
भन्छ्यौ नि आमा !, बुद्ध जन्मेको देश, शान्तिको देश नेपाल,
अनि भन्छ्यौ ….
बीर गोर्खालाई जन्माएँ मैले, भृकुटी र सीतालाई पनि जन्माएँ
शिरको गजुर सगरमाथा, पवित्र गंगाहरुको जननी,
पवित्र बसुन्धरा, सुन्दर, शान्त र विशाल ।
खोई, कहाँ छ आमा ! बुद्ध नेपालभित्र ?
खोई, कहाँ छन् आमा ! ती सपुतहरु ?
शान्तिको मृगतृष्णा बोकेर हिँड्दैछु आमा
धेरै टाढा…..टाढा……
मेरो मनभित्रको खाडलबाट भोको पेट, नाङ्गो शरीर भएका सन्तानहरु
फैलाउँदै हात अट्टहास गर्दै
भर्खरै आएको लोकतांन्त्रिक गणतंत्रको उपहास गर्दैछन्
अनि म विवश भएर प्रश्न गर्छु, आमा † यो के भयो ?

श्रृजना डट कम द्वारा आयोजित "श्रृजना कविता प्रतियोगिता २००८ को नतिजा घोषणा

2009-02-15T20:19:00.000-08:00

श्रृजना डट कम द्वारा आयोजित "श्रृजना कविता प्रतियोगिता २००८ को नतिजा घोषणा तथा नेपाली साहित्यमा हङकङ: हिजो, आज र भोलि "विषयक अन्तरविमर्शको कार्यक्रम जोर्डन स्थित याक एण्ड यति रेष्टुरेन्टको सभा हलमा संपन्न भयो ।

Courtesy:http://www.shrijana.com/000/?page_id=2911

कुल १४ देशबाट सहभागी ७० प्रतिश्पर्धी कविताहरुमध्येबाट ३ सदस्यीय निर्णायक मण्डलद्वारा
१) वादी विज्ञप्ति - प्रगति राई, प्रथम , (नेपाल) (NRs. 10,000)
२) फूल र ढुंगा साम्राज्य - निराजन बतास, द्वितीय , (नेपाल) (NRs. 5,000)
३) आलंकारिक नागरिक - अशोक राई, तृतीय, (हङकङ) (NRs. 3,000)
तथा मेरी आमा - बाबु त्रिपाठी (नेपाल) (NRs. 1,000) र गाउँको संझना - टोप बहादुर राई(हङकङ) (NRs. 1,000) सान्त्वना घोषित भएका थिए ।
खुल्ला विषय र खुल्ला प्रतिश्पर्धा भएकोले निर्णय गर्न कठीन भएको बताउँदै निर्णायक श्री हाङयुग अज्ञातले आउने प्रतिश्पर्धात्मक कार्यक्रममा विषय वस्तु तोकिनु पर्ने सुझाव दिनु भयो ।
प्रतियोगितामा विजयी कविताहरुलाई निर्णायकहरुद्वारा वाचन गरेर सुनाइएको थियो । सान्त्वनाका दुई कवितालाई निर्णायक टंक साम्बहम्फे, द्वितीय कवितालाई निर्णायक हाङयुग अज्ञात तथा प्रथम कवितालाई निर्णायक तथा श्रृजना डट कम का संपादक किराँती भोगेन एक्लेले वाचन गर्नु भएको थियो । तृतीय स्थान प्राप्त कविता भने कवि अशोक राई स्वयंले वाचन गरिएको थियो ।
प्रतियोगितामा सहभागी प्रेम कोरङगी, हिमकला राई र पिताम्बर राई द्वारा पनि कविता सुनाइएको थियो । पिताम्बर राईद्वारा हास्यव्यंग्यात्मक कविता "भो म त गर्दिनँ बिहे" शीर्षकको कविता सुनाउँदा "तपाईंको बिहे त भै सकेको छ त!" भन्ने प्रतिक्रिया दर्शक दीर्घाबाट आउँदा "अर्को बिहे गर्दिनँ भनेको हो" भनेर हाँसोमय वातवरण भएको थियो ।
स्वागतको क्रममा संपादक भोगेन एक्लेले छोटो समयको श्रृजना डट कमको सफलता विशेष रहेको र श्रृजना डट कमको प्रथम कार्यक्रम भएको हुनाले केही प्राविधिक त्रुटिहरु सुधार गर्दै लगिने बताउनुभयो ।
दोस्रो चरणको कार्यक्रम अन्तरगत "नेपाली साहित्यमा हङकङ: हिंजो आज र भोलि" अन्तर्विमर्श कार्यक्रममा हङकङ नेपाली साहित्य प्रतिष्ठानका अध्यक्ष टंक साम्बहम्फेले, ह ने सा प्र पहिलो साहित्यिक संस्था भएको र यसको योगदानहरुको चर्चा गर्नु भयो ।
जनजाति गीतकार समाज, हङकङका अध्यक्ष प्रदिप कन्दङवाले भने सृजनशील साहित्य समाज बाहेक अन्य साहित्य संस्थाले निरन्तरता गुमाएको र वर्ष गाँठ मनाउने कार्यक्रममा मात्रै सीमित भएको बताउनु भयो ।
अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाज, हङकङ च्याप्टरका उपाध्यक्ष कमल पौडेलले हिंजोको अवस्थामा हङकङको नेपाली साहित्यको चर्चा गर्दै प्रविधिकको अभावमा टेलफोन बाट समाचार, साहित्य र मनोरञ्जनका कार्यक्रम चलाइएका दिनको स्मरण गर्नु भयो ।
सृजनशील साहित्य समाजका सचिव नरेश सुनुवारले हङकङमा नेपाली साहित्यको विगतदेखि आगत सम्मको चर्चा गर्दै नेपाली साहित्य उर्वर रहेका मुलुकमा नेपाल, भारत पछि तेस्रो स्थानमा हङकङ रहेको र विगत अर्ध दशक हङकङको नेपाली साहित्यको लागि अत्यन्तै उपलब्धिमूलक रहेको बताउनु भयो ।
जनजाति साहित्य समूह का अध्यक्ष भुपेन्द्र चेम्जोङले जनजाति साहित्य हिजो, आज र भोलिको विषयमा चर्चा गर्दै जनजाति साहित्यलाई वर्गीकरण र अनुसन्धान गर्दै रहेको बताउनु भयो ।
एकात्मक राज्य प्रणालीको प्रभावमा जनजाति साहित्य दमित भएको भन्ने वहाँको धारणा थियो । भयवादी साहित्यकार देश सुब्बाले आफ्नो भयवादको सिध्दान्तमाथि चर्चा गर्दै भयको समाप्ति सृजनाको समाप्ति हो, भयको ग्रन्थी मस्तिष्कबाट झिकिदिए संसार र जीवन निरस हुने भन्दै भयको सुन्दर पाटो चर्चा गर्दै भयवाद माथि अवधारणा पत्र पेश गर्नु भएको थियो ।
कार्यक्मको अध्यक्षता गरिरहनुभएका कार्यक्रम संयोजक मेख गुरुङले उपस्थित सबैमा धन्यवाद तथा सबै प्रायोजक, प्रतियोगी र प्रतियोगितालाई सफल बनाउन सह्योगी वेब साइटहरुप्रति आभार ब्यक्त गर्नाका साथैआगामी कार्यक्रम श्रृजना कथा प्रतियोगिता हुने जानकारी गराउनु भयो ।
संपूर्ण कार्यक्रमको प्रत्यक्ष प्रसारण मूल बाटो डट कमले गरेको थियो ।
धन्यवाद!
श्रृजना डट कम

छोराको यादमा समर्पित आँशुका कणहरु

2009-01-28T20:23:00.000-08:00

-चन्द्र गुरु

“म आएँ, मैले देखेँ, तर मैले जितिनँ, मात्र हारेँ ।”
(सरुभक्त, २० कार्तिक २०५६)

सायद, कवि विमल गुरुङ्ग स्मृति पुस्तकालयमा आइपुग्ने जो कोही साहित्यानुरागी स्रष्टा, पाठक, शुभचिन्तक र अन्य थुप्रैले वरिष्ठ साहित्यकार सरु भक्तझैं नै अनुभव गर्दा होलान् । किनभने मैले पनि यो पुस्तकालयमा पहिलो चोटी २०६४ साल कार्तिक ९ गते पुग्दा त्यस्तै अनुभव गरेँ । केही लेखक मित्रहरुका पुस्तक “विमल स्मृति पुस्तकालय”मा पुर्‍याउने जिम्मा पाएको थिएँ । त्यसकारण कार्तिक ९, २०६४ शुक्रबारको दिन बुद्घचोक, धरान-१८ पुगेँ र भेटेँ स्वर्गीय कवि विमलगुरुङ्गका बुवा भूपू सैनिक पूर्णबहादुर गुरुङ्गलाई । त्यहाँ पुगेर अनुभव भयो कि यो पुस्तकालय, अकालमा मृत्युवरण गरेका प्रतिभावान् युवा कविको सम्झनामा स्थापित पुस्तकालय मात्र होइन रहेछ, बरु यो त कुनै बा-आमाको आफ्नो एक्लो छोराप्रतिको असीम माया ममताको नमुना रहेछ र एउटी बहिनीले आफनो दिवंगत दाइको यादमा कसेको स्नेहको बन्धन रहेछ । यो पुस्तकालयमा बुवा पूर्णबहादुर गुरुङ आफ्नो छोराको नाममा समर्पित आँशुका कणहरु दुर्इ आँखाका कुनाहरुमा राखेर (लुकाएर) जीवनरुपी गाडी कुदाउँदै प्रत्येक दिन ओहोर-दोहोर गर्नुहुन्छ । आमा सरस्वती गुरुङ्ग आफ्नो हृदयभरि ममताको विशाल सागरलाई शान्तिपूर्वक सम्भाल्दै र छोरोको यादलाई सजाउँदै यही पुस्तकालयको वरिपरि बाँचेकी छन् । साथै, थुप्रै मित्र र पाठकहरु आज पनि विमलको यादलाई ताजा गर्न र आफ्नो ज्ञानको भोक मेट्न यहाँ आइपुग्छन् । यहाँ आएर मैले थाहा पाएँ कि यसप्रकार थुप्रै जीवनहरुमा युवा कवि विमल बाँचिरहेका छन् र विमलको विगतको सहाराले अन्य थुप्रैहरु बाँचिरहेका छन् । सायद विमलकै कविताहरुले यी परिवारजन र परिचितहरुलाई उनी बेगर पनि बाँच्ने शक्ति प्रदान गर्दै छन् कि !

‘मेरो मृत्युबाट तपाईं पुत्रविहीन हुनुहुनेछैन
तपाईंका हजारौं छोराहरु छन्
तपाईंलाई कसले भन्छ
पुत्रविहीन हुन लाग्नु भएको छ !’
(मृत्युशैयाबाट)

बुवा पूर्णबहादुर गुरुङले आफ्नो जीवनभरि कुनै साहित्यिक सृजना गरेका थिएनन् र साहित्यप्रति कुनै लगाव पनि थिएन तर आफ्नो एक्लो छोरोको निधनपछि गुरुङ परिवारले साहित्यको लागि धेरै गर्न भ्याएका छन् । विमलको निधनपछि पुस्तकालयको स्थापना, विभिन्न व्यक्ति र स्रोतमार्फत पुस्तकको संकलन र सबैभन्दा महत्वपूर्ण त पुस्तकालयको निरन्तर संचालन गर्दै छन् । विमल स्मृति पुस्तकालयले प्रत्येक वर्ष विशेषरुपले विमलकै जन्मोत्सव पारेर कार्तिक १९ गते विभिन्न शैक्षिक, साहित्यिक र अन्य रचनात्मक कार्यहरु सञ्चालन गर्दै आइरहेको छ । पहिलो भेटमा नै बुवा पूर्णबहादुरले मलाई पुस्तकालयसम्बन्धित धेरै जानकारीहरु दिनुभयो । गुरुङपरिवारले पुस्तकालयलाई निकै जतन र मिहिनेतका साथ संचालन गरिआएको रहेछ । पुस्तकालयमा विभिन्न विधाका हजारौं पुस्तकहरु छन् र त्यहीं बसेर पढ्नको लागि राम्रो व्यवस्था पनि छ । सबैभन्दा बिर्सिन नसकिने विशेषताचाहिं विमलका बाआमाको मन नै छुने खालको मायालु व्यवहार पाएँ । त्यस दिन साँझ, छुटि्टने बेला वहाँले मलाई विमलको कवितासंग्रह ‘आगो बल्दैछ’ को एकप्रति कोशेली स्वरुप दिनुभयो । त्यसपछि दुर्इ-तीन दिनसम्म त्यो कवितासंग्रह मेरो साथमा रह्यो । कलिलो कविको परिपक्व कविताहरुमा डुब्ने मौका पाएँ । मैले विमलका सबै कविताहरु पढें, धेरैचोटि पढें । प्रत्येक कविताले त्यसताकाको देश र समाजलाई सजीव तुल्याउँदै थियो । कविताका शब्दशब्दले विमलको चरित्रबारे वर्णन गरेका छन् । विमलका कविताहरुले नै उनको छोटो जीवनलाई सहीरुपमा बोलेकोझैं लाग्यो ।

‘पानीहरु कहिल्यै सकिंदैनन्
आकाशबाट
पानीहरु
फेरि परिरहन्छन् ।’
(पानी)

त्यस्तै लाग्यो मलाई विमलको जीवन र कविताहरु । पक्कै कहिल्यै सकिने छैनन् विमलका यादहरु धेरै-धेरै मुटुबाट । विमल आफ्नो बुवा-आमाका एक्लो सन्तान थिए र बुढेसकालको सहारा पनि । तर आफ्ना बुवा-आमाले बुढेसकालको संघारमा टेक्नु अघि नै बस दुर्घटनामा २४ वैषाख २०४८ मा सानै उमेरमा उनको दुःखद निधन भयो । तर आज पनि विमलले त्यहाँ बुद्घ चोकको वरिपरि, पुस्तकालयको यता-उता आफ्नो उपस्थिति दिइरहेकोझैं लाग्यो मलाई । विमल गुरुङ्गको जन्म २०२८ साल कार्तिक १९ गते हङकङ्गमा भएको थियो । लेखनमा १७/१८ को उमेरमै विमल गुरुङ भावना र विचारमा पूर्णरुपले परिपक्व देखिन्छन् । राजनैतिक र सामाजिक विकृतिहरुका विरुद्घ कलिलो उमेरमा नै विमलले आफ्ना कविताहरुमा कडा प्रहार गरेका छन् । विमलका कविताहरु जस्तै- “एक किलो जंगल, रुखमा निद्रा पाकेको छैन, बुद्घ, ड्राकुला, आगो बल्दैछ, केही हाइकुहरु, आजकल मेरो देशमा कर्फ्यू लागेको छ, कुकुरहरुले तारा समाते, ब्रुनाइबाट आमा आएपछि” आदि कविताहरु पढेपछि नेपाली साहित्यिक आकाशबाट निकै चम्किलो तारा बिलाएको आभास हुन्छ । आज अवश्यै पनि विमलको अभाव उनलाई चिन्ने हरेक मुटुमा खट्केको छ । विमल कवितातर्फ क्रान्तिकारी र प्रगतिवादी देखिन्छन् । सम्वेदनशील र कोमल हृदयी कवि विमल असहाय, दीनदुःखी र गरिबहरुलाई देखेर मर्माहत हुन्थे । निम्न कवितांशले यो कुरालाई प्रस्ट पारेको छ ।

‘म अब एक किलो जंगलको कविता लेख्छु
म अब चोटपटकको कविता लेख्छु
चौधरी साहेब !
म अब तपाईंकै विरोधमा कविता लेख्छु ! ! !’
(एक किलो जंगल )

विमल जहिले पनि सामाजिक न्याय, वर्गीय स्वतन्त्रता र प्रजातान्त्रिक हक-अधिकारका क्षेत्रमा उभिन्थे । उनी अत्यन्त स्वाभिमानी र स्वतन्त्रप्रेमी युवा थिए । उनी आफनो देशको माटो र जात्रि्रति सदा गर्व गर्दथे । बहुसंख्यक शोषित पीडित जनताहरुको पक्षमा बोल्न र लेख्न सदा तत्पर रहन्थे । तिनीहरुकै लागि न्यायपूर्ण र सुन्दर भविष्य निर्माणमा लागिपर्ने अठोटका साथ आफनो कलम चलाउने गर्दथे । सायद, गरिबहरुको पक्षमा कलम चलाउँदा विमललाई अत्यन्त खुशी प्राप्त हुन्थ्यो र उनले यसलाई नै आफनो कर्तव्य पनि ठानेँ ।

‘सबभन्दा गौरव त यो छ कि
मेरो कलम
हरेक मुठभेट्मा रातसँग झगडा गर्छ ।’
(कलम)

स्वर्गीय कवि विमल गुरुङ्गको सम्झनामा स्थापित “विमल स्मृति पुस्तकालय” बुद्घचोक, धरान-१८ मा अवस्थित छ । प्रतिभावान विमलको यादमा उनका बुवा पूर्णबहादुर गुरुङ्ग, आमा सरस्वती गुरुङ्ग र बहिनी शान्ति गुरुङ्गले विमलकै जन्मदिन पारेर २०४८ सालमा कार्तिक १९ गते साहित्यकार मोदनाथ प्रश्रितको करकमलबाट “विमल स्मृति पुस्तकालय” को समुद्घाटन गराए । २०४२ सालतिर स्वर्गीय विमल लगायत बुद्घचोकका सक्रिय युवाहरुले “बुद्घ वाचनालय” नामक संस्था स्थापनागरी वाचनालयको मुखपत्रको रुपमा विमल नै संस्थापक सम्पादक रहेको साहित्यिक हस्तलिखित पत्रिका ‘इँटा’ प्रकाशन गर्थे । पुस्तकालय स्थापना पश्चात यस पुस्तकालयको वार्षिक प्रकाशनको रुपमा सोही ‘इँटा’ पत्रिकालाई निरन्तर प्रकाशन गर्दै आइरहेको छ । अहिले पुस्तकालयमा लगभग ६००० पुस्तकहरु रहेका छन् । हालै साहित्यिक कार्यक्रमहरु संचालन गर्न १००-१५० जना अटाउने एउटा हलको निर्माण गरिएको छ ।

अन्तमा, पूर्णरुपले फुल्ने क्रममै विमलले यो संसार त्याग्नु पर्‍यो । तर मरेर गए पनि उनका सृजनाहरुमा विमल अजम्मरी बनेर बाँचिरहेका छन् र उनका लेख रचनाहरु हामी माँझमा र थुप्रै स्रष्टा र युवाहरुमा प्रेरणाको स्रोत बनेका छन् । विमलले आफ्नो छोटो जीवनकालमा दशौं डायरीहरुमा सैकडौं कविता र अनेकौं निबन्धहरु लेखेका छन् । विमलको मृत्युपछि उनका केही कविताहरुलाई समेटेर ‘आगो बल्दैछ’ संग्रह प्रकाशनमा ल्याइएको थियो । विमलले हाम्रा निम्ति असंख्य लेख र रचनाहरु छाडेर गएका छन् । अझै थुप्रै कविताहरु पुस्तकको रुपमा बाहिर आउनु बाँकी नै छन् । विमलका बाँकी लेख र रचनाहरुलाई क्रमशः प्रकाशन गर्दै लानु हाम्रो कर्तव्य हो । किनभने विमलका कविताहरुमा हाम्रो नेपाली समाजको सही चित्रण थियो । उनले हाम्रो वरिपरिको अशान्ति, भोक र रोगलाई आफ्ना लेख र कविताहरुमा प्रशस्त स्थान दिएका थिए । उनको सपना नै यस्ता विकृतिहरुबाट मुक्त नेपाली समाजको थियो । तर आजको सन्दर्भमा विमलका सपनाहरु अधुरै छन् । हामीले एउटा राम्रो समाज र सुन्दर देशको निर्माण गर्न सकेको अवस्थामा स्वर्गीय विमलप्रति सच्चा श्रद्घाञ्जली हुने छ ।